Kỷ nguyên vươn mình: Việt Nam có thể sáng tạo lối đi riêng, không sao chép con đường đã cũ

Lê Ngọc Ánh Minh

Ngày 25/2/2026

Thế giới đang bước vào một giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ: chuyển dịch năng lượng, tái định hình chuỗi cung ứng, cạnh tranh công nghệ cao và tự động hóa toàn diện. Trong bối cảnh đó, Việt Nam nói nhiều đến “kỷ nguyên vươn mình”. Nhưng vươn mình bằng cách nào? Đi theo lối mòn của người khác, hay tự kiến tạo con đường riêng?

Câu trả lời có lẽ rất rõ: nếu chỉ sao chép những gì các quốc gia đi trước đã làm — từ bán dẫn, UAV, trung tâm dữ liệu, AI đến robot — Việt Nam sẽ chỉ tham gia cuộc chơi ở vị trí đi sau. Muốn vươn lên, chúng ta phải sáng tạo khác biệt.

Không chạy theo trào lưu đông đúc

Bán dẫn, UAV, AI, trung tâm dữ liệu hay robot là những lĩnh vực hấp dẫn. Nhưng đó cũng là những ngành đã được đầu tư hàng chục năm bởi Mỹ, Nhật, Hàn Quốc, Đài Loan, EU. Nguồn lực, hệ sinh thái và chuỗi cung ứng của họ đã hoàn thiện ở mức độ rất cao. Các ngành này tiêu thụ năng lượng rất lớn và nguồn lực (tài lực, nhân lực) cực kỳ lớn

Nếu Việt Nam chỉ “bắt chước để theo kịp”, chúng ta sẽ bước vào cuộc cạnh tranh khốc liệt mà lợi thế chưa chắc đã thuộc về mình. Điều cần thiết không phải là tham gia mọi xu hướng, mà là chọn hướng đi phù hợp với lợi thế quốc gia.

Bài học từ Nhật Bản: không chạy theo số lượng, mà tạo đột phá công nghệ

Hãy nhìn vào cách Nhật Bản lựa chọn chiến lược năng lượng.

Trong khi Trung Quốc phát triển điện mặt trời và điện gió theo mô hình sản xuất quy mô lớn truyền thống, Nhật Bản không đơn thuần chạy theo sản lượng. Họ tập trung vào hướng đi mới:

• Pin mặt trời perovskite siêu mỏng – nhẹ, linh hoạt, có thể tích hợp vào nhiều bề mặt đô thị.

• Tấm pin hai mặt dựng đứng – tối ưu không gian và thu sáng hiệu quả trong điều kiện đô thị chật hẹp.

• Công nghệ địa nhiệt thế hệ mới – khai thác nguồn năng lượng ổn định từ lòng đất, phù hợp với điều kiện địa chất đặc thù của Nhật.

• Công nghệ hydrogen tích hợp. Công nghệ hạt nhân thế hệ mới

Song song đó, Nhật Bản đẩy mạnh tự động hóa trong các ngành truyền thống. Ví dụ, các tập đoàn như Komatsu phát triển máy xây dựng tự động và hệ thống vận hành không người lái, giúp giảm phụ thuộc vào lao động trong bối cảnh dân số già hóa, đồng thời tận dụng hạ tầng và thiết bị sẵn có. Các tập đoàn xây dựng tăng cường triển khai điều khiển máy móc từ xa, bán tự động đến tự động mà vẫn khai thác được hạ tầng, thiết bị hiện có.

Điểm đáng học ở đây không phải là công nghệ cụ thể, mà là tư duy: không đi theo đám đông, mà tìm điểm đột phá dựa trên bối cảnh quốc gia. Bối cảnh quốc gia của Nhật Bản là dân số già, họ tập trung phát triển các mảng tự động hóa và không người lái.

Nông nghiệp: bài học từ Malaysia về chiến lược dài hạn

Trong lĩnh vực nông nghiệp, Việt Nam càng có nhiều điều để suy ngẫm.

Malaysia từ những năm 1950 đã xác định dầu cọ là cây trồng chiến lược quốc gia. Họ đầu tư dài hạn vào nghiên cứu, giống, chế biến sâu và xây dựng thị trường xuất khẩu toàn cầu. Đến nay, Malaysia là một trong hai quốc gia chiếm thị phần lớn nhất thế giới về dầu cọ, không chỉ bán nguyên liệu thô mà còn phát triển mạnh các sản phẩm tinh chế và dẫn xuất công nghiệp.

Điều quan trọng là họ không làm “mọi thứ một ít”, mà chọn một hướng rõ ràng, kiên trì hàng thập kỷ, nâng cấp chuỗi giá trị liên tục để chiếm thị phần lớn nhất.

Malaysia là một trong những quốc gia dẫn đầu thế giới trong ngành sản xuất và xuất khẩu dầu cọ, với khoảng 24–25% sản lượng dầu cọ toàn cầu, đồng thời chiếm tới khoảng 30% thị phần xuất khẩu dầu cọ trên thị trường thế giới. Sản phẩm này không chỉ là dầu ăn cơ bản mà còn có mạng lưới sản phẩm phụ và các dẫn xuất công nghiệp xuất khẩu ra hơn 150 quốc gia trên toàn cầu. Ở Malaysia, từ những năm 1950 họ đã xác định dầu cọ là “cây chiến lược quốc gia”, đầu tư mạnh vào nghiên cứu, cơ sở hạ tầng chế biến và mở rộng thị trường quốc tế.

Đặc biệt, ngành dầu cọ Malaysia không chỉ dừng lại ở sản lượng thô: họ đã liên tục phát triển giá trị gia tăng từ sản phẩm, mở rộng sang các sản phẩm tinh chế, hoá phẩm dẫn xuất và các ứng dụng công nghiệp khác — điều giúp họ giữ vững thị phần cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Câu chuyện của Malaysia cho thấy rằng định hình một ngành nông nghiệp theo hướng chiến lược và có giá trị gia tăng cao sẽ giúp một quốc gia không chỉ thu được nguồn thu lớn từ xuất khẩu mà còn tạo ra “thặng dư” cạnh tranh bền vững thay vì lao vào cạnh tranh sản lượng đơn thuần.

Việt Nam cũng là quốc gia nông nghiệp với lợi thế khí hậu nhiệt đới, đa dạng sinh học, đất đai phong phú. Nhưng phần lớn sản phẩm vẫn ở dạng thô hoặc giá trị gia tăng thấp. Nếu chỉ xuất khẩu nguyên liệu, chúng ta khó tạo ra thặng dư lớn.

Việt Nam cần làm gì trong kỷ nguyên vươn mình?

1. Tự đánh giá lại lợi thế quốc gia

   • Lợi thế địa chính trị trong ASEAN

   • Thị trường nội địa gần 100 triệu dân

   • Nguồn nhân lực trẻ

   • Hệ sinh thái khởi nghiệp năng động

   • Điều kiện tự nhiên đa dạng

2. Chọn lĩnh vực có khả năng tạo khác biệt thực sự

   • Công nghệ tích hợp cho vùng nhiệt đới

   • Nông nghiệp công nghệ cao với sản phẩm độc đáo

   • Vật liệu mới, năng lượng mới phù hợp điều kiện địa phương

   • Giải pháp tự động hóa tối ưu chi phí cho các nước đang phát triển

3. Tập trung vào chuỗi giá trị hoàn chỉnh, không chỉ sản xuất

   • R&D nội sinh

   • Sản phẩm có bản quyền, sở hữu trí tuệ

   • Thương hiệu quốc gia

   • Mục tiêu chiếm thị phần lớn nhất trong một số phân khúc cụ thể

Khác biệt là lợi thế lớn nhất

Trong kỷ nguyên cạnh tranh toàn cầu, sao chép chỉ giúp ta tồn tại. Sáng tạo khác biệt mới giúp ta dẫn đầu.

Việt Nam không cần phải làm giống Nhật, Hàn hay Trung Quốc. Việt Nam cần tìm ra “bản sắc kinh tế” của mình — nơi công nghệ, nông nghiệp, năng lượng và tự động hóa được phát triển theo cách phù hợp với điều kiện riêng, tạo ra sản phẩm mà thế giới chưa có, hoặc chưa làm tốt. Nếu vẫn theo đuổi AI, robot, UAV, bán dẫn thì cách đi của Việt Nam như thế nào để tạo khác biệt và đột phá chứ không chỉ quay lại vòng lặp gia công, lắp ráp, tham gia vào các khâu mang ít thặng dư của cả chuỗi cung ứng.

Chỉ khi dám đi con đường riêng, dám đầu tư dài hạn vào sáng tạo, Việt Nam mới có thể tạo ra thặng dư lớn và thực sự bước vào kỷ nguyên vươn mình — không phải với vai trò người đi sau, mà là một quốc gia có dấu ấn riêng trên bản đồ kinh tế toàn cầu.