Vì sao doanh nghiệp Đức – châu Âu – Nhật tồn tại bền vững hàng thế kỷ?

Ngày 28/4/2026, Lê Ngọc Ánh Minh 

1. Triết lý “tồn tại trước, tăng trưởng sau”

Khác với nhiều mô hình hiện đại đặt nặng tăng trưởng nhanh, các doanh nghiệp lâu đời thường theo logic:

• Ưu tiên duy trì hoạt động qua thế hệ
• Tránh rủi ro có thể gây “đứt gãy”
• Chấp nhận tăng trưởng chậm nhưng chắc

Ví dụ tiêu biểu:

• Kongō Gumi (Nhật Bản) – tồn tại hơn 1.400 năm
• Stora Enso – bắt nguồn từ thế kỷ 13

Những doanh nghiệp này không đặt mục tiêu “trở thành lớn nhất”, mà là “không bị biến mất”.

Tác giả cùng Nghệ sĩ Hideshi Takatani-san, Chủ nhân ngôi chùa cổ nhất Nhật Bản, Chùa Shitennoji, thành lập năm 593

2. Cấu trúc sở hữu gia đình và kiểm soát dài hạn

Phần lớn các doanh nghiệp bền vững ở Đức và Nhật là:

• Do gia đình kiểm soát
• Không bị áp lực từ thị trường vốn ngắn hạn
• Quyết định dựa trên tầm nhìn nhiều thế hệ

Ở Đức, mô hình này được gọi là:

• Mittelstand

Đặc điểm:

• Công ty quy mô vừa nhưng dẫn đầu niche toàn cầu
• Không niêm yết hoặc niêm yết hạn chế
• Tái đầu tư lợi nhuận thay vì chia cổ tức tối đa

Điều này giúp họ:
→ Tránh bị buộc phải tăng trưởng “bằng mọi giá”
→ Có khả năng chịu đựng khủng hoảng dài hạn

3. Chuyên môn hóa cực sâu (niche dominance)

Một điểm khác biệt quan trọng:

• Không đa ngành tràn lan
• Tập trung vào một lĩnh vực rất hẹp
• Trở thành “best in the world” trong niche đó

Ví dụ:

• Trumpf – máy cắt laser
• Shimano – linh kiện xe đạp

Khi bạn là số 1 trong một niche:

• Biên lợi nhuận cao hơn
• Ít cạnh tranh trực tiếp
• Khó bị thay thế

4. Văn hóa quản trị: kỷ luật và thực tế

Doanh nghiệp Đức – Nhật thường có:

• Quy trình quản trị chặt chẽ
• Ra quyết định dựa trên dữ liệu và kỹ thuật
• Ít bị ảnh hưởng bởi “trend” ngắn hạn

Ở Nhật, triết lý quản trị như:

• Kaizen

Tập trung vào:

• cải tiến liên tục
• tối ưu vận hành
• giảm sai sót

Ở Đức:

• kỹ thuật và tiêu chuẩn hóa là trung tâm
• sai lầm lớn bị tránh bằng hệ thống kiểm soát

5. Khả năng thích nghi qua khủng hoảng

Những doanh nghiệp tồn tại lâu đều đã trải qua:

• chiến tranh thế giới
• thay đổi chế độ chính trị
• khủng hoảng kinh tế
• gián đoạn công nghệ

Điểm chung là họ:

• sẵn sàng tái cấu trúc hoàn toàn
• thay đổi sản phẩm, nhưng giữ năng lực lõi

Ví dụ:

• Siemens
  → từ điện báo → điện khí → tự động hóa → số hóa
• Toyota
  → từ dệt may → ô tô → hybrid → hydrogen

6. Quan hệ chặt với nhà nước và xã hội

Khác với mô hình “cổ đông là tối thượng”, các doanh nghiệp này thường:

• gắn với địa phương
• gắn với lực lượng lao động
• có trách nhiệm xã hội dài hạn

Ở Đức có mô hình:

• đồng quản trị (co-determination) giữa doanh nghiệp và người lao động

Điều này tạo ra:

• sự ổn định xã hội
• giảm xung đột lao động
• tăng khả năng vượt khủng hoảng

7. Kỷ luật tài chính và tránh đòn bẩy quá mức

Một yếu tố ít được nói tới nhưng rất quan trọng:

• hạn chế vay nợ quá mức
• duy trì bảng cân đối kế toán lành mạnh
• tích lũy tiền mặt qua chu kỳ

Điều này giúp:

• sống sót qua suy thoái
• không bị phá sản khi thị trường đảo chiều

8. Văn hóa “nghề” thay vì “công ty”

Ở Nhật và Đức, doanh nghiệp thường được nhìn như:

• một nghề
• một di sản gia đình
• một phần của danh dự

Không chỉ là công cụ kiếm tiền.

Điều này dẫn đến:

• cam kết dài hạn
• duy trì chất lượng
• bảo vệ thương hiệu qua nhiều thế hệ

9. Không chạy theo “đỉnh chu kỳ”

Một điểm rất thực tế:

• họ không mở rộng quá nhanh khi thị trường nóng
• không đầu tư ồ ạt theo bong bóng

Ngược lại:

• giữ kỷ luật
• tăng trưởng có kiểm soát

→ Nhờ đó tránh được sụp đổ khi chu kỳ đảo chiều

10. Xây dựng hệ sinh thái thay vì chỉ sản phẩm

Các doanh nghiệp bền vững thường:

• xây dựng mạng lưới nhà cung cấp
• đào tạo nhân lực nội bộ
• tạo tiêu chuẩn riêng

→ Khi hệ sinh thái hình thành:

• đối thủ khó thay thế
• khách hàng bị “lock-in” tự nhiên

Kết luận

Các doanh nghiệp Đức, châu Âu và Nhật tồn tại hàng trăm năm không phải vì họ “may mắn” hay “bất biến”, mà vì họ được xây dựng theo một logic khác:

• ưu tiên tồn tại dài hạn
• kiểm soát rủi ro chặt chẽ
• chuyên môn hóa sâu
• thích nghi liên tục
• gắn với xã hội và hệ sinh thái

Nói cách khác: Họ không tối ưu hóa cho tăng trưởng nhanh, mà tối ưu hóa cho khả năng sống sót qua mọi chu kỳ.

Nhật Bản – quốc gia có nhiều doanh nghiệp lâu đời nhất thế giới

Xây dựng – đền chùa – thủ công truyền thống

• Kongō Gumi – thành lập năm 578, hơn 1.400 năm
• Nishiyama Onsen Keiunkan – khách sạn lâu đời nhất thế giới
• Hoshi Ryokan – ryokan truyền thống

Thực phẩm – rượu sake – lên men

• Gekkeikan
• Kikkoman (nguồn gốc từ thế kỷ 17)
• Tsukasabotan Brewery

Công nghiệp – hiện đại hóa từ truyền thống

• Sumitomo Group – tập đoàn lâu đời
• Mitsui Group
• Toraya Confectionery

Nhật Bản có hơn 30.000 doanh nghiệp trên 100 năm, nhiều nhất thế giới.

Đức và EU – trụ cột doanh nghiệp lâu đời của châu Âu

Công nghiệp – Mittelstand

• Merck Group – công ty dược lâu đời nhất còn hoạt động
• Faber-Castell
• Krupp (nay thuộc Thyssenkrupp)

Thực phẩm – bia – tiêu dùng

• Weihenstephan Brewery – nhà máy bia lâu đời nhất thế giới
• Augustiner-Bräu

Ý – thương hiệu di sản lâu đời

Tài chính – ngân hàng

• Banca Monte dei Paschi di Siena – ngân hàng lâu đời nhất còn hoạt động

Sản xuất – thủ công – gia đình

• Beretta
• Barone Ricasoli

Pháp – luxury và công nghiệp

Luxury – thời trang – tiêu dùng cao cấp

• Château de Goulaine
• Saint-Gobain

Rượu – thực phẩm

• Rémy Martin

Hà Lan – thương mại và tài chính

• Royal Delft
• Van Lanschot

Bắc Âu – công nghiệp lâu đời

• Stora Enso – bắt nguồn từ năm 1288
• Fiskars – dao kéo, công cụ

Nhận xét tổng thể

1. Nhật Bản dẫn đầu về số lượng

• Hàng chục nghìn doanh nghiệp >100 năm
• Nhiều doanh nghiệp >300–500 năm
• Có cả doanh nghiệp >1.000 năm

2. Châu Âu mạnh về tổ chức và quy mô

• Ít hơn về số lượng
• Nhưng nhiều doanh nghiệp phát triển thành tập đoàn toàn cầu

3. Lĩnh vực phổ biến của doanh nghiệp lâu đời

• Thực phẩm – đồ uống (sake, rượu, bia)
• Xây dựng – thủ công
• Ngân hàng – tài chính
• Công nghiệp gia đình (Mittelstand)

4. Điểm chung

• Gia đình kiểm soát
• Tập trung niche
• Tồn tại qua chiến tranh và biến động
• Thích nghi nhưng giữ lõi giá trị