Sáng kiến tái chế rác thải xây dựng và làm sạch đường phố TP.HCM: Ứng dụng kinh tế tuần hoàn để xây dựng đô thị bền vững

Sáng kiến tái chế rác thải xây dựng và làm sạch đường phố TP.HCM: Ứng dụng kinh tế tuần hoàn để xây dựng đô thị bền vững

Ngày 09 tháng 06 năm 2026 | Bùi Văn Hợi, Kỹ sư Hạ Tầng

Đặt vấn đề

TP.HCM đang trong quá trình đô thị hóa nhanh với hàng loạt công trình xây dựng mới, cải tạo và tháo dỡ. Lượng chất thải xây dựng (CTXD) như bê tông vỡ, gạch vụn, xà bần… ngày càng lớn, gây áp lực lên môi trường và hệ thống xử lý rác thải rắn. Trong khi đó, bụi đường – sản phẩm phụ của giao thông và quá trình xây dựng – cũng làm suy giảm chất lượng không khí và mỹ quan đô thị. Bài viết này đề xuất một giải pháp tổng thể dựa trên kinh tế tuần hoàn và các mô hình tiên tiến từ Nhật Bản, EU, kết hợp với công nghệ số và doanh nghiệp chuyên nghiệp để biến chất thải thành tài nguyên.

1. Xử lý triệt để chất thải xây dựng theo mô hình kinh tế tuần hoàn

Thay vì chôn lấp hoặc tái chế tốn kém, chúng ta có thể áp dụng nguyên lý “thải ra từ công trình này là đầu vào cho công trình khác”. Xà bần từ tháo dỡ nhà cửa, hạ tầng hoàn toàn có thể được sử dụng trực tiếp làm vật liệu san lấp nền móng cho các dự án khác mà không cần qua khâu xử lý phức tạp. Điều này đòi hỏi một hệ thống kết nối cung – cầu tức thời.

Giải pháp nền tảng số: Ứng dụng/Diễn đàn kết nối CTXD

Xây dựng một ứng dụng di động hoặc diễn đàn trực tuyến (ví dụ: “CircleBuild – Vật liệu xây dựng tuần hoàn”) cho phép:

• Bên cung (chủ đầu tư, nhà thầu tháo dỡ): Đăng tải khối lượng, chủng loại (xà bần, bê tông vụn, gạch, đất…), thời gian có sẵn, vị trí giao hàng.

• Bên cầu (chủ đầu tư, nhà thầu xây dựng, san lấp): Đăng nhu cầu về vật liệu san lấp, kết cấu nền đường, đất đắp.

• Hệ thống đối sánh tự động: AI gợi ý các cặp cung – cầu phù hợp dựa trên khoảng cách, khối lượng, thời gian. Hỗ trợ thỏa thuận giá, hợp đồng nhanh, và đánh giá uy tín.

Mô hình này đã thành công ở Nhật Bản và một số nước châu Âu (như Hà Lan) với các nền tảng như “Bouwwinkel” hay “Circulaire Bouweconomie”. Áp dụng tại TP.HCM sẽ giảm áp lực chôn lấp, tiết kiệm chi phí mua vật liệu san lấp mới (đất, cát) – vốn đang khan hiếm và đắt đỏ.

Tiến sĩ Phan Hữu Duy Quốc, Phó chủ tịch SACA trình bày tham luận tái chế chất thải xây dựng tại Hội thảo "Triển khai Đề án tái chế chất thải xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045" tổ chức ngày 5/6

2. Thành lập doanh nghiệp thu gom, phân loại và tái chế CTXD tập trung

Hiện nay, CTXD tại TP.HCM thường được thu gom không phân loại, đổ lẫn với rác sinh hoạt, gây lãng phí và ô nhiễm. Giải pháp đề xuất:

• Thành lập (hoặc cấp phép) doanh nghiệp thu gom CTXD chuyên nghiệp theo mô hình đối tác công – tư (PPP). Doanh nghiệp này sẽ thu gom từ các công trình lớn nhỏ.

• Xây dựng trung tâm phân loại – chế biến CTXD: Tại đây, CTXD được phân loại:

  • Phân loại 1 – Sử dụng ngay: Xà bần sạch, bê tông vụn nguyên khối – chuyển thẳng đến các công trình cần san lấp (thông qua ứng dụng kết nối).

  • Phân loại 2 – Tái chế thành vật liệu mới: Nghiền, sàng để sản xuất cốt liệu tái chế (cát nghiền, đá dăm tái chế) dùng cho bê tông cấp thấp, bó vỉa, gạch không nung.

  • Phân loại 3 – Chất thải nguy hại hoặc không tái chế được: Xử lý theo quy định riêng.

Lợi ích: Tận dụng tối đa giá trị tài nguyên, giảm khối lượng chôn lấp (hiện TP.HCM mỗi năm tiếp nhận hàng triệu tấn CTXD), tạo ra sản phẩm có giá trị, giảm khai thác cát sỏi tự nhiên.

3. Sáng kiến làm sạch đường phố: Hút bụi mặt đường – thu hồi cát làm vật liệu

Cách đây 10 năm, tôi đã đề xuất một giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả: thay vì quét bụi hoặc để nước mưa cuốn trôi, TP.HCM có thể thành lập đội xe hút bụi chuyên dụng hút bụi trên mặt đường, sau đó sàng lọc lấy cát, bụi mịn, tái sử dụng làm vật liệu san lấp hoặc phối trộn trong sản xuất gạch block, bê tông nhẹ. Giải pháp này vừa làm sạch đường phố, vừa tạo ra nguồn “cát đô thị” bổ sung, giảm áp lực khai thác cát tự nhiên.

Tính toán định lượng hiệu quả kinh tế của việc hút bụi toàn TP.HCM

Để có cơ sở thuyết phục, chúng tôi thực hiện tính toán dựa trên các giả định kỹ thuật và khảo sát thực địa sơ bộ.

Các giả định (dựa trên khuyến cáo của chuyên gia môi trường đô thị):

• Tổng chiều dài đường giao thông công cộng tại TP.HCM (bao gồm đường nội bộ, hẻm): khoảng 4.500 km (theo Sở GTVT năm 2025).

• Diện tích mặt đường trung bình (tính cho 4.500 km, bề rộng trung bình 7 m – tính cả hẻm nhỏ): 31,5 triệu m².

• Lượng bụi lắng đọng trung bình trên mặt đường đo được tại các đô thị lớn (khảo sát từ Hà Nội và Bangkok): khoảng 1,2 kg/1.000 m²/ngày (tương đương 1,2 g/m²/ngày). Mức này cao hơn ở khu vực trung tâm, thấp hơn ở ngoại thành.

• Vậy lượng bụi tích tụ mỗi ngày trên toàn TP: 31,5 triệu m² × 1,2 g/m² = 37.800 kg/ngày ≈ 37,8 tấn/ngày.

• Thành phần bụi đường: khoảng 65% là cát, bột khoáng (phần có thể sàng lọc tái sử dụng), 35% là rác hữu cơ, nylon, tạp chất.

• Hiệu suất thu hồi cát sau sàng: 80% lượng cát trong bụi → thu được 0,65 × 0,8 = 52% khối lượng bụi ban đầu.

• Lượng cát thu hồi mỗi ngày: 37,8 tấn × 0,52 = 19,66 tấn/ngày.

• Một năm hoạt động 330 ngày (trừ mưa bão, bảo trì), lượng cát thu hồi: 19,66 tấn/ngày × 330 = 6.488 tấn/năm.

• Giá cát san lấp thương phẩm hiện tại tại TP.HCM (cát xây dựng loại thường): 280.000 đồng/m³. Khối lượng riêng của cát khô khoảng 1,5 tấn/m³ → 6.488 tấn tương đương 4.325 m³.

• Giá trị cát thu hồi: 4.325 m³ × 280.000 đồng = 1,211 tỷ đồng/năm (khoảng 1,21 tỷ VNĐ).

Chi phí vận hành dự kiến:

• Một xe hút bụi chuyên dụng (loại hút chân không, tương tự xe hút bụi đường ở Singapore) có giá khấu hao + nhiên liệu + nhân công khoảng 3 triệu đồng/ngày. Mỗi xe có thể xử lý 50 km đường/ngày. Cần số xe: 4.500 km / 50 km = 90 xe.

• Tổng chi phí vận hành 90 xe (khấu hao thiết bị, nhân công, bảo dưỡng, sàng lọc): 90 × 3 triệu = 270 triệu đồng/ngày. Một năm 330 ngày → 89,1 tỷ đồng/năm.

• So với giá trị cát thu hồi 1,21 tỷ, chi phí vận hành lớn hơn nhiều. Tuy nhiên, lợi ích thực sự không chỉ nằm ở bán cát mà còn là tiết kiệm chi phí vệ sinh đường phố, giảm bụi trong không khí, giảm chi phí y tế do bệnh hô hấp, và tăng mỹ quan đô thị – những giá trị này ước tính hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm. Ngoài ra, cát thu hồi có thể được sử dụng nội bộ cho các dự án của thành phố (như san lấp công trình công cộng) thay vì bán ra thị trường, qua đó cắt giảm chi phí mua cát từ bên ngoài.

Kết luận định lượng: Phần giá trị vật liệu thu hồi trực tiếp là hơn 1,2 tỷ đồng/năm, chưa kể lợi ích môi trường – sức khỏe lớn hơn nhiều lần. Có thể tối ưu chi phí vận hành bằng cách sử dụng xe hút bụi cỡ nhỏ cho hẻm, chỉ hút khu vực trung tâm và các tuyến đường trọng yếu trước, mở rộng dần.

Kết hợp hai sáng kiến – Hướng tới đô thị không rác thải

Hai giải pháp trên có sự tương hỗ mạnh mẽ: Bụi thu hồi từ đường phố có thể được đưa vào trung tâm phân loại CTXD, trộn với bê tông vụn nghiền để sản xuất gạch block tự nhiên, ống cống, hoặc vật liệu san lấp nhẹ. Ngược lại, xà bần từ các công trình tháo dỡ sau khi phân loại cũng có thể bổ sung vào nguồn cát san lấp.

Với việc áp đồng bộ:

• Kết nối số (app cung – cầu CTXD),

• Trung tâm phân loại và tái chế tập trung (theo mô hình Nhật Bản, EU),

• Đội xe hút bụi thu hồi cát,

TP.HCM hoàn toàn có thể giảm 70-80% lượng CTXD phải chôn lấp, giảm 30% lượng cát khai thác tự nhiên, và cải thiện đáng kể chất lượng không khí cũng như mỹ quan đường phố. Đây là bước đi cụ thể, khả thi và hiệu quả để xây dựng một Thành phố Hồ Chí Minh xanh, sạch, đẹp và tuần hoàn.

Tài liệu tham khảo: Sở Tài nguyên Môi trường TP.HCM (2025), Mô hình kinh tế tuần hoàn trong quản lý chất thải xây dựng – Kinh nghiệm từ Nhật Bản và EU, UBND TP.HCM.