“Rác không gian mạng” và chi phí năng lượng vô hình: Điều chưa được tính đến
12/04/2026
Lê Ngọc Ánh Minh, Chủ tịch Điều hành Pacific Group. Chủ tịch CLB Hydrogen Việt Nam ASEAN
Trong thảo luận về tiết kiệm năng lượng, phần lớn sự chú ý thường tập trung vào thiết bị phần cứng và hệ thống điện. Tuy nhiên, một cấu phần đang tăng trưởng nhanh nhưng ít được nhìn thấy hơn là năng lượng tiêu thụ cho lưu trữ dữ liệu số – đặc biệt là dữ liệu không còn giá trị sử dụng nhưng vẫn tiếp tục được lưu giữ trong các hệ thống cloud và data center.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), các trung tâm dữ liệu hiện tiêu thụ khoảng 460 TWh điện mỗi năm, tương đương khoảng 1,5% tổng điện năng toàn cầu. Xu hướng này đang tăng nhanh do AI và dữ liệu số bùng nổ, với tốc độ tăng trưởng khoảng 10–12%/năm trong 5 năm gần đây.
Nếu giả định một cách thận trọng rằng khoảng 30–50% dữ liệu trong các hệ thống cloud là “dark data” hoặc dữ liệu ít/không sử dụng nhưng vẫn được lưu trữ và sao lưu liên tục, thì có thể ước tính phần “năng lượng rác dữ liệu” đang tiêu thụ khoảng:
- 140 đến 230 TWh điện/năm toàn cầu
- Tương đương phát thải khoảng 60 đến 100 triệu tấn CO₂ mỗi năm (tùy hệ số carbon lưới điện trung bình toàn cầu khoảng 0,4–0,5 kg CO₂/kWh)
Trong 5 năm qua, tổng “chi phí năng lượng tích lũy” của dữ liệu không cần thiết có thể ước tính:
- Khoảng 700 đến 1.100 TWh điện
- Tương đương 300 đến 500 triệu tấn CO₂ gián tiếp
Con số này tương đương mức tiêu thụ điện hàng năm của một số quốc gia công nghiệp lớn, cho thấy dữ liệu số không còn là “phi vật chất” hoàn toàn, mà đã trở thành một dạng tiêu thụ tài nguyên vật lý thực sự.
Trong bối cảnh AI phát triển mạnh, vấn đề này sẽ tăng nhanh hơn nữa. Các nghiên cứu gần đây cho thấy tổng nhu cầu điện của data center toàn cầu có thể vượt 900 TWh vào năm 2030 và có thể đạt trên 1.000 TWh trước 2035 nếu xu hướng AI tiếp tục tăng tốc.
Nếu không có cơ chế kiểm soát dữ liệu, kịch bản “rác không gian mạng” có thể mở rộng theo hai lớp:
Kịch bản cơ sở (không tối ưu dữ liệu):
- 2030: ~900–1.000 TWh/năm
- Trong đó 30–40% là dữ liệu lưu trữ ít giá trị
→ 270–400 TWh/năm bị tiêu thụ cho dữ liệu không hiệu quả
Kịch bản AI tăng tốc:
- 2050: có thể đạt 2.000–3.500 TWh/năm (theo các dự báo mở rộng hạ tầng số và AI)
- Nếu 40% là dữ liệu dư thừa hoặc ít sử dụng
→ 800–1.400 TWh/năm chỉ dành cho “digital waste storage”
Để dễ hình dung, 1.000 TWh điện tương đương mức tiêu thụ điện hàng năm của một quốc gia công nghiệp cỡ trung bình.
Điều quan trọng là phần lớn năng lượng này không đến từ xử lý dữ liệu hữu ích, mà từ việc lưu trữ, sao lưu, nhân bản và duy trì dữ liệu không còn giá trị sử dụng nhưng không được xóa, và những thứ không mời mà đến như thư rác.
Do đó, giải pháp tiết kiệm năng lượng trong kỷ nguyên số không thể chỉ dừng ở hạ tầng, mà cần chuyển sang quản trị vòng đời dữ liệu. Các nhà cung cấp cloud và nền tảng số cần tích hợp hệ thống trí tuệ nhân tạo để:
- Tự động phân loại dữ liệu theo mức độ sử dụng thực tế
- Gợi ý xóa dữ liệu không còn giá trị
- Tự động chuyển sang cold storage hoặc nén sâu
- Cảnh báo “digital waste footprint” giống như carbon footprint
- Tối ưu vòng đời dữ liệu theo chi phí năng lượng thay vì chỉ dung lượng
Nếu không có sự thay đổi này, “rác không gian mạng” sẽ trở thành một dạng tiêu thụ năng lượng ẩn nhưng quy mô ngày càng lớn, tương đương một ngành công nghiệp tiêu thụ điện độc lập trong nền kinh tế toàn cầu.
Phần phụ lục: Tham khảo định lượng
1. Nền tảng dữ liệu và nguồn tham chiếu
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA):
- Data center tiêu thụ khoảng 415–460 TWh điện/năm, tương đương 1–1,5% điện toàn cầu
- Tăng trưởng tiêu thụ điện data center khoảng ~12%/năm trong 5 năm gần đây
- Tổng phát thải liên quan: khoảng 330 triệu tấn CO₂/năm (bao gồm vận hành và hạ tầng số)
Các nghiên cứu về cloud storage và data lifecycle (Masanet et al., IEA ICT studies) cho thấy:
- 1 GB dữ liệu cloud tiêu thụ khoảng 0,5–1,5 kWh/năm (bao gồm lưu trữ + backup + làm mát + replication)
- Hệ số phát thải trung bình toàn cầu: 0,4–0,5 kg CO₂/kWh
2. Giả định “rác không gian mạng” (Digital Waste / Dark Data)
Trong thực tế vận hành cloud:
- 30–50% dữ liệu là ít hoặc không sử dụng nhưng vẫn được lưu trữ
- Bao gồm: email cũ, file trùng lặp, backup không cần thiết, dữ liệu AI training dư thừa
Ta gọi đây là “digital waste storage”
3. Ước tính toàn cầu
Từ IEA:
- 460 TWh/năm total data center energy
Nếu 30–50% là dữ liệu rác:
- Năng lượng dành cho “dữ liệu không cần thiết”:
- 140 – 230 TWh/năm
Phát thải:
- ~60 – 100 triệu tấn CO₂/năm
4. Tích lũy 5 năm qua (2021–2026)
Giả định tăng trưởng trung bình 10%/năm:
- Tổng năng lượng tiêu thụ data center 5 năm:
- ~2.000 – 2.300 TWh
Trong đó “rác dữ liệu”:
- 600 – 1.100 TWh
Phát thải:
- ~250 – 500 triệu tấn CO₂
Tương đương:
- 1 quốc gia công nghiệp cỡ trung bình phát thải trong 5 năm
5. Phân tích riêng Việt Nam
Giả định:
- 100 triệu dân
- ~70% dùng internet/cloud/email thường xuyên
- Trung bình mỗi người tạo + lưu trữ: 10–50 GB cloud dữ liệu
=> Tổng cloud data Việt Nam ước tính:
- 0,7 – 3,5 exabyte
Năng lượng lưu trữ:
- 1 GB ≈ 0,5–1,5 kWh/năm
→ Việt Nam tiêu thụ cho cloud storage: - 350 – 5.250 GWh/năm (0,35 – 5,25 TWh)
Nếu 40% là dữ liệu rác:
- 0,14 – 2,1 TWh/năm chỉ cho dữ liệu không cần thiết
Phát thải:
- ~60.000 – 1,0 triệu tấn CO₂/năm
6. Phân tích ASEAN
ASEAN (~680 triệu dân):
- Internet penetration ~75%
- Cloud usage tăng mạnh doanh nghiệp + cá nhân
Ước tính dữ liệu:
- 5 – 20 exabyte cloud storage
Năng lượng lưu trữ:
- 2,5 – 30 TWh/năm
Phần dữ liệu rác (40%):
- 1 – 12 TWh/năm
Phát thải:
- ~0,4 – 6 triệu tấn CO₂/năm
7. Kịch bản AI 2030–2050
IEA dự báo:
- Data center có thể đạt 900–1.000 TWh vào 2030
- Có thể vượt 2.000–3.500 TWh vào 2050 (AI + data explosion)
Nếu không kiểm soát dữ liệu:
Kịch bản 2050:
- 40% dữ liệu là “rác số”
→ 800 – 1.400 TWh/năm chỉ để lưu trữ dữ liệu không dùng
Tương đương:
- toàn bộ điện tiêu thụ của EU hiện nay
8. Kết luận chính sách công nghệ
Vấn đề không còn là “có nên lưu trữ dữ liệu hay không”, mà là:
“Ai đang kiểm soát vòng đời dữ liệu?”
Giải pháp bắt buộc:
- AI tự động phân loại dữ liệu sống / dữ liệu rác
- Hệ thống “data expiration” giống thực phẩm
- Tự động chuyển cold storage / xóa thông minh
- Hiển thị “Digital Carbon/Waste Footprint” cho người dùng
- Cloud pricing theo “năng lượng tiêu thụ”, không chỉ GB
Nếu không có cơ chế này, “rác không gian mạng” sẽ trở thành:
một ngành tiêu thụ năng lượng ẩn lớn nhất của nền kinh tế số trong 20–30 năm tới.
