SỰ THAY ĐỔI PHỤ THUỘC DẦU MỎ TRONG KINH TẾ TOÀN CẦU GIAI ĐOẠN 2020–2024 VÀ XU HƯỚNG CHUYỂN DỊCH NĂNG LƯỢNG

Ngày 5/5/2026, Annie Nguyễn

Giai đoạn từ năm 2020 đến nay đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong cấu trúc phụ thuộc năng lượng của nền kinh tế toàn cầu. Lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, vai trò của dầu mỏ trong tổng cung năng lượng đã suy giảm rõ rệt, trong khi điện năng từ các nguồn phi hóa thạch như điện hạt nhân, điện gió, điện mặt trời và sinh khối tăng nhanh, đi kèm với sự mở rộng của công nghệ lưu trữ năng lượng.

1. Sự thay đổi tỷ trọng dầu mỏ trong tổng năng lượng toàn cầu

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), trong giai đoạn 2020–2024:

• Dầu mỏ từng chiếm khoảng 31–32% tổng năng lượng toàn cầu vào năm 2020
• Đến năm 2024, tỷ trọng này giảm xuống dưới 30% lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại

Sự suy giảm này được xem là kết quả của ba yếu tố chính:

• Tăng trưởng nhanh của năng lượng tái tạo (điện gió, mặt trời)
• Điện khí hóa giao thông (xe điện)
• Cải thiện hiệu suất năng lượng trong công nghiệp và tòa nhà

Theo IEA, mức tiêu thụ dầu vẫn tăng về tuyệt đối nhưng tốc độ tăng thấp hơn tốc độ tăng trưởng GDP toàn cầu, dẫn đến giảm tỷ trọng tương đối trong hệ thống năng lượng.

2. Cơ cấu chuyển dịch: từ dầu mỏ sang điện

Trong cùng giai đoạn, cấu trúc năng lượng toàn cầu chuyển dịch theo hướng:

• Điện từ than, khí, hạt nhân và tái tạo trở thành động lực chính của tăng trưởng năng lượng mới
• Tăng trưởng nhu cầu năng lượng toàn cầu năm 2024 chủ yếu đến từ điện

IEA ghi nhận rằng:

• Điện là nguồn năng lượng tăng trưởng nhanh nhất
• Năng lượng tái tạo (đặc biệt là gió và mặt trời) chiếm phần lớn mức tăng cung mới
• Hạt nhân duy trì ổn định và đóng vai trò nền tảng trong một số khu vực

Đáng chú ý, trong kịch bản hiện tại:

• Đến 2035, điện gió và mặt trời có thể chiếm hơn 40% sản lượng điện toàn cầu
• Đến 2050, con số này có thể tiến gần 60% trong các kịch bản chuyển dịch mạnh

3. Vai trò của các công nghệ mới trong giảm phụ thuộc dầu mỏ

Sự suy giảm phụ thuộc vào dầu mỏ trong giai đoạn 2020–2024 không chỉ đến từ thay đổi nguồn cung điện, mà còn từ thay đổi cấu trúc tiêu thụ năng lượng.

(1) Điện hạt nhân

• Duy trì vai trò ổn định trong hệ thống điện nền
• Giảm nhu cầu nhiên liệu hóa thạch trong phát điện tại nhiều quốc gia

(2) Điện gió và mặt trời

• Tăng trưởng nhanh nhất trong hệ thống năng lượng toàn cầu
• Trở thành nguồn bổ sung chính cho tăng trưởng nhu cầu điện mới

(3) Sinh khối và nhiên liệu sinh học

• Đóng vai trò thay thế một phần nhiên liệu vận tải, đặc biệt tại Brazil, Mỹ, Ấn Độ và Đông Nam Á

(4) Lưu trữ năng lượng (battery storage)

• Giảm tính phụ thuộc vào dầu trong cân bằng lưới điện và hỗ trợ xe điện
• Là yếu tố quan trọng giúp mở rộng năng lượng tái tạo quy mô lớn

4. Phân tách cấu trúc phụ thuộc dầu mỏ (2020–2024)

Dù tỷ trọng dầu giảm, cấu trúc phụ thuộc vẫn rất sâu:

(1) Năng lượng: giảm tương đối nhưng vẫn chi phối

• Năm 2024, dầu vẫn chiếm phần lớn trong:
  • Giao thông đường bộ
  • Hàng không
  • Hàng hải

Tuy nhiên:

• Tăng trưởng tiêu thụ dầu trong giao thông đường bộ đã chậm lại rõ rệt
• Xe điện làm giảm nhu cầu xăng tại các nền kinh tế lớn

(2) Hóa dầu: tiếp tục là động lực tăng trưởng chính

• Nhu cầu dầu cho hóa dầu (petrochemicals) tăng hơn 12% trong giai đoạn 2019–2024
• Đây là lĩnh vực chiếm phần lớn tăng trưởng ròng nhu cầu dầu toàn cầu

(3) Tách rời tăng trưởng kinh tế và tiêu thụ dầu

• GDP toàn cầu tăng khoảng 14% từ 2019–2024
• Trong khi nhu cầu dầu gần như đi ngang ở nhiều khu vực phát triển

Điều này phản ánh:
→ nền kinh tế đang “decoupling” khỏi dầu mỏ trong một số lĩnh vực

5. Mức độ phụ thuộc dầu mỏ trong tổng thể kinh tế

Tổng hợp theo cấu trúc tiêu thụ:

• Khoảng 85–90% dầu vẫn được dùng cho năng lượng (nhiên liệu)
• Khoảng 10–15% dùng làm nguyên liệu hóa dầu

Tuy nhiên, nếu xét theo chuỗi cung ứng gián tiếp:

• Dầu mỏ vẫn có liên quan đến 60–80% hoạt động kinh tế toàn cầu, thông qua:
  • logistics
  • sản xuất vật liệu
  • hóa chất công nghiệp
  • hàng tiêu dùng

Điều này cho thấy:
→ phụ thuộc dầu mỏ không chỉ là năng lượng, mà là “phụ thuộc cấu trúc vật liệu”

6. Xu hướng tổng thể 2020–2030

Theo các kịch bản của IEA:

• Dầu mỏ đạt đỉnh nhu cầu trong khoảng 2025–2030
• Sau đó tăng trưởng chậm lại và tiến tới plateau
• Giao thông là lĩnh vực suy giảm nhanh nhất
• Hóa dầu trở thành “trụ đỡ cuối cùng” của nhu cầu dầu

Đồng thời:

• Điện trở thành nguồn năng lượng trung tâm
• Hydrogen bắt đầu đóng vai trò trong công nghiệp nặng và lưu trữ dài hạn

Kết luận

Giai đoạn 2020–nay đánh dấu một bước chuyển quan trọng:

• Dầu mỏ giảm vai trò tương đối trong hệ thống năng lượng toàn cầu
• Điện trở thành động lực tăng trưởng chính
• Các công nghệ sạch (hạt nhân, gió, mặt trời, lưu trữ) làm thay đổi cấu trúc cung năng lượng
• Tuy nhiên, dầu mỏ vẫn giữ vai trò sâu trong chuỗi giá trị vật liệu và hóa chất

Nói cách khác:

• Hệ thống năng lượng đang chuyển từ “oil-dominant system” sang “electricity-centered system”
• Nhưng hệ thống vật liệu toàn cầu vẫn chưa thoát khỏi ảnh hưởng của dầu mỏ

DẦU MỎ SẢN XUẤT NHỮNG VẬT LIỆU GÌ VÀ NẾU KHÔNG CÓ DẦU MỎ THÌ THAY THẾ NHƯ THẾ NÀO

Dầu mỏ không chỉ là nhiên liệu mà là nguồn nguyên liệu nền của toàn bộ ngành hóa dầu (petrochemicals). Từ dầu thô, thông qua quá trình cracking và refining, nền kinh tế tạo ra các phân tử cơ bản (ethylene, propylene, benzene, toluene, xylene), sau đó tổng hợp thành hàng loạt vật liệu công nghiệp hiện đại.

1. NHÓM VẬT LIỆU NHỰA (PLASTICS) – CHIẾM LỚN NHẤT

(1) Polyethylene (PE)

Ứng dụng:

• Túi nilon, bao bì, màng bọc thực phẩm
• Ống nhựa, vật liệu cách điện

Nguồn gốc:

• Từ ethylene (sản phẩm cracking dầu mỏ)

Nếu không có dầu mỏ:

• Sản xuất từ bio-ethylene (ethanol sinh học từ mía, ngô)
• Hoặc từ CO₂ + hydrogen (power-to-chemicals)

Hạn chế:

• Bio-based vẫn đắt hơn 1.5–3 lần
• Quy mô chưa đủ lớn để thay thế hoàn toàn

(2) Polypropylene (PP)

Ứng dụng:

• Linh kiện ô tô
• Bao bì thực phẩm
• Thiết bị y tế

Nguồn gốc:

• Propylene từ dầu mỏ hoặc khí tự nhiên

Thay thế:

• Từ biomass gasification
• Hoặc methanol-to-olefins (MTO) từ CO₂ + H₂

(3) Polyvinyl chloride (PVC)

Ứng dụng:

• Ống nước, vật liệu xây dựng, cửa nhựa

Nguồn gốc:

• Ethylene + chlorine (liên quan hóa dầu + điện phân muối)

Thay thế:

• Khó thay thế hoàn toàn
• Có thể dùng:
  • vật liệu composite sinh học
  • polymer từ cellulose

2. NHÓM SỢI TỔNG HỢP (TEXTILES)

(1) Polyester (PET)

Ứng dụng:

• Quần áo, vải công nghiệp, chai nhựa

Nguồn gốc:

• Paraxylene (PX) từ dầu mỏ

Thay thế:

• PET sinh học từ:
  • đường mía (bio-PET)
  • CO₂ + hydrogen → methanol → PX

Hiện trạng:

• Bio-PET chỉ chiếm <10% thị trường toàn cầu

(2) Nylon

Ứng dụng:

• Lốp xe, vải kỹ thuật, dây cáp

Nguồn gốc:

• Benzene từ dầu mỏ → caprolactam

Thay thế:

• Bio-nylon từ dầu thực vật (castor oil)
• Nhưng:
  • chi phí cao
  • hiệu suất cơ học hạn chế

3. NHÓM HÓA CHẤT CÔNG NGHIỆP (CHEMICAL FEEDSTOCKS)

(1) Ethylene – “phân tử nền của hóa dầu”

Ứng dụng:

• tạo polyethylene, ethanol, ethylene oxide

Thay thế nếu không có dầu:

• Bio-ethanol cracking → bio-ethylene
• CO₂ + H₂ → synthetic hydrocarbons

(2) Ammonia (NH₃)

Ứng dụng:

• phân bón
• hóa chất công nghiệp

Hiện tại:

• sản xuất từ khí tự nhiên (Haber-Bosch)

Thay thế:

• green ammonia từ hydrogen điện phân nước

Đây là lĩnh vực đã có khả năng thay thế rõ nhất

(3) Methanol

Ứng dụng:

• nhiên liệu, hóa chất nền, nhựa

Thay thế:

• CO₂ + green hydrogen → e-methanol

Đây là “cầu nối” quan trọng trong nền kinh tế carbon thấp

4. NHÓM VẬT LIỆU XÂY DỰNG

(1) Asphalt (nhựa đường)

Nguồn:

• phần nặng nhất của dầu mỏ (residue)

Ứng dụng:

• đường giao thông

Thay thế:

• bitumen sinh học từ:
  • lignin (gỗ)
  • dầu thực vật
• hoặc polymer asphalt cải tiến

Hạn chế:

• tuổi thọ thấp hơn hoặc chi phí cao hơn

(2) Sơn, keo, chất phủ

Nguồn:

• toluene, xylene, benzene

Thay thế:

• bio-solvent từ ethanol, terpene (cây tự nhiên)
• water-based coating (xu hướng mạnh)

5. NGÀNH Y TẾ VÀ TIÊU DÙNG

(1) Nhựa y tế (syringe, tubing)

• Hiện gần như hoàn toàn từ dầu mỏ

Thay thế:

• PLA (polylactic acid) từ tinh bột ngô, mía
• PHA (polyhydroxyalkanoates) từ vi sinh

Hạn chế:

• độ bền và tiệt trùng chưa đồng đều

(2) Thiết bị điện tử

• vỏ nhựa, epoxy resin, polycarbonate

Thay thế:

• bio-plastics + recycled plastics
• nhưng chuỗi supply vẫn phụ thuộc hóa dầu

6. NẾU KHÔNG CÓ DẦU MỎ: HỆ THỐNG THAY THẾ SẼ HOẠT ĐỘNG NHƯ THẾ NÀO

Không có dầu mỏ, nền kinh tế vật liệu sẽ chuyển sang 3 hệ thống:

(1) Biomass-based system (sinh học)

• mía, ngô, gỗ, tảo
• sản xuất:
  • bio-ethylene
  • bio-plastics
  • bio-chemicals

Hạn chế:

• chiếm đất lớn
• cạnh tranh lương thực

(2) CO₂ + Hydrogen system (Power-to-X)

• dùng điện tái tạo + hydrogen
• tạo:
  • methanol
  • synthetic fuels
  • synthetic plastics

Ưu điểm:

• không cần đất nông nghiệp
• tái tạo carbon vòng kín

Hạn chế:

• chi phí năng lượng rất cao

(3) Circular economy system (tái chế hoàn toàn)

• plastic recycling (mechanical + chemical recycling)
• giảm nhu cầu nguyên liệu mới

Hạn chế:

• không thể đạt 100% vòng kín do suy giảm chất lượng vật liệu

7. KẾT LUẬN CHIẾN LƯỢC

Dầu mỏ hiện không chỉ là nguồn năng lượng mà là:

• nền tảng của 80–90% vật liệu nhựa toàn cầu
• nguồn gốc của hầu hết hóa chất công nghiệp
• cấu trúc ẩn trong gần như toàn bộ sản phẩm tiêu dùng hiện đại

Nếu không có dầu mỏ, thế giới sẽ phải dựa vào những thứ giá rất cao:

• sinh học (bio-based economy)
• hydrogen + CO₂ (synthetic chemistry)
• tái chế tuần hoàn (circular economy)

Nhưng điểm quan trọng là: không có một hệ thay thế nào có thể thay dầu mỏ 1-1 về chi phí, quy mô và tính linh hoạt trong ngắn hạn. Dầu mỏ không chỉ là nhiên liệu, mà là “nền tảng hóa học của nền văn minh công nghiệp hiện đại”; và việc thay thế nó không phải là một chuyển đổi năng lượng đơn thuần, mà là tái thiết toàn bộ ngành công nghiệp vật liệu toàn cầu.