Nam Phi khẳng định vị thế dẫn đầu nền kinh tế hydro xanh: Đầu tư kỷ lục vào trung tâm chuyên ngành và cơ sở hạ tầng chiến lược
*Bài: Annie Nguyễn – Ngày 31/05/2026*
Cape Town, Nam Phi – Bộ trưởng Giáo dục Đại học và Đào tạo Nam Phi Buti Manamela mới đây tuyên bố, quốc gia này đang ở vị thế độc nhất vô nhị để tham gia hiệu quả vào nền kinh tế hydro xanh mới nổi toàn cầu. Việc ra mắt Trung tâm Chuyên ngành về Hydro xanh tại Đại học Công nghệ Bán đảo Cape (CPUT) đã khẳng định sự chuẩn bị bài bản của Nam Phi cho quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu. Trong bài phát biểu tại lễ ra mắt, Bộ trưởng Manamela nhấn mạnh: "Chúng tôi đang đầu tư vào kỹ năng, tăng cường quan hệ đối tác và tạo ra con đường phát triển bao trùm cũng như phát triển công nghiệp".
Lợi thế chiến lược độc đáo
Phát biểu ngay sau bài phát biểu về Ngân sách trước Quốc hội, Bộ trưởng Manamela cho biết trên khắp thế giới, các quốc gia đang phải đối mặt với các thách thức đan xen từ biến đổi khí hậu, mất an ninh năng lượng và thất nghiệp – đặc biệt là thất nghiệp thanh niên. Hydro xanh nổi lên như một cơ hội quan trọng trong quá trình chuyển đổi toàn cầu sang phát triển công nghiệp sạch và bền vững hơn. Bộ trưởng nhấn mạnh: "Các quốc gia trên khắp châu Âu, châu Á, Trung Đông và châu Phi đang đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng, nghiên cứu và kỹ năng về hydro vì họ hiểu rằng nền kinh tế tương lai sẽ không chỉ được định hình bởi công nghệ, mà còn bởi con người có khả năng phát triển, duy trì và thúc đẩy nó". Bộ trưởng cũng liệt kê những lợi thế đặc biệt của Nam Phi, bao gồm trữ lượng bạch kim đẳng cấp thế giới, thiết yếu cho công nghệ pin nhiên liệu; tiềm năng năng lượng tái tạo dồi dào từ tài nguyên mặt trời và gió; cùng đội ngũ nhà nghiên cứu và sinh viên trẻ chất lượng cao. Dẫu vậy, ông cũng thừa nhận thách thức lớn: tài nguyên một mình là chưa đủ nếu thiếu đội ngũ kỹ sư, kỹ thuật viên, nhà nghiên cứu và nhà sản xuất chuyên môn.
Lộ trình chiến lược phát triển hydro quốc gia
Theo Kế hoạch Chuyển đổi Năng lượng Công bằng (JET Investment Plan) giai đoạn 2023-2027 với mục tiêu huy động 83 tỷ USD, và Kế hoạch thực thi được Chính phủ phê duyệt tháng 11/2023, cùng Lộ trình Xã hội Hydro Nam Phi (Hydrogen Society Roadmap) phiên bản 1 (2021), Nam Phi đặt mục tiêu sản xuất tới 500.000 tấn hydro xanh mỗi năm vào năm 2030 – tạo ra 20.000 việc làm trực tiếp và gián tiếp, đồng thời mở ra cơ hội xuất khẩu cho thị trường châu Âu và Đông Á. Quốc gia này đã bắt đầu hành trình hydro từ năm 2007 với Chiến lược Nghiên cứu, Phát triển và Đổi mới Hydro Nam Phi (HSA) kéo dài 15 năm, và năm 2025 đã nâng cấp quan hệ với Nhật Bản lên Đối tác Chiến lược Toàn diện, tập trung vào chia sẻ công nghệ và tài trợ quốc tế.
Các dự án hydro trọng điểm được triển khai
Điểm nhấn quan trọng là Cơ sở thí điểm hydro xanh 5,3 triệu USD (tương đương 100 triệu Rand) tại Đại học Witwatersrand (Wits-SAHLI), do Air Liquide và Quỹ Hỗ trợ Nội địa hóa tài trợ. Cơ sở được trang bị máy điện phân 110 kW và hệ thống lưu trữ 200 kg hydro, tạo nền tảng thử nghiệm không rủi ro cho đối tác công nghiệp. Dự án Hive Hydrogen tại Khu kinh tế đặc biệt Coega, hợp tác với Topsoe (Đan Mạch) cung cấp 850 MW máy điện phân oxit rắn, sử dụng 3,6 GW năng lượng tái tạo để sản xuất 1,2 GW điện phân, tạo ra 1 triệu tấn amoniac xanh mỗi năm xuất khẩu sang châu Á và EU. Gần đây, Quỹ SA-H2 với sự tham gia của Tổng công ty Đầu tư Công (PIC), Ngân hàng Phát triển Nam Phi (DBSA) và Tổng công ty Phát triển Công nghiệp (IDC) đã huy động 37 triệu USD. Trong đó, 20 triệu USD được phân bổ cho giai đoạn phát triển dự án Hive Hydrogen, dự kiến đạt thỏa thuận tài chính vào cuối 2026 và đi vào vận hành thương mại năm 2029. Bên cạnh đó, dự án trị giá 47 tỷ Rand (2,5 tỷ USD) của Phelan Green tại Saldanha Bay, sử dụng công nghệ Fischer Tropsch của Honeywell, dự kiến khởi công quý 4/2026, sản xuất 140.000 tấn nhiên liệu hàng không bền vững (eSAF) xuất khẩu sang EU và Anh.
Hợp tác quốc tế và nội địa hóa
Nam Phi đã ký Biên bản ghi nhớ hợp tác với Nhật Bản để chia sẻ công nghệ, giảm thiểu rủi ro và tận dụng nguồn tài trợ quốc tế thúc đẩy sản xuất và ứng dụng hydro; đồng thời nhận khoản tài trợ 12,5 triệu euro và 270 triệu euro từ Đức và EU dành cho hợp tác phát triển hydro xanh và pin. Các dự án xuất khẩu hydro còn kỳ vọng tạo ra hơn 20.000 việc làm trong toàn bộ chuỗi giá trị, thu hút hàng tỷ Rand đầu tư trong thập kỷ tới.
Phát triển nguồn nhân lực – Chìa khóa cho tương lai
Bộ trưởng Manamela khẳng định: "Không một tổ chức nào có thể đảm nhận trách nhiệm này một mình", ông gửi gắm niềm tin vào quan hệ đối tác giữa các bên để điều phối nguồn lực, chia sẻ chuyên môn, tăng cường đổi mới sáng tạo và đảm bảo các chương trình đào tạo luôn sát với nhu cầu của ngành và xã hội. Để phục vụ mục tiêu này, EWSETA và CHIETA đang triển khai hàng loạt chương trình học bổng và đào tạo kỹ năng cho thanh niên từ năm tài khóa 2025/26; Eskom vừa trao 200 suất học bổng cho kỹ sư và nhà khoa học tương lai, đồng thời Chương trình Học bổng Châu Phi (AHF) 2026 cũng đang nhận đơn đăng ký cho khóa học kéo dài 6 tháng nhằm đào tạo lãnh đạo ngành hydro. Manamela kết luận: Trung tâm Chuyên ngành về Hydro xanh không chỉ đơn thuần là một sáng kiến đào tạo. Nó đại diện cho một khoản đầu tư vào năng lực tương lai của đất nước và vào khả năng của người dân để tham gia vào các ngành công nghiệp mới đang định hình nền kinh tế toàn cầu.
