Hydrogen – câu chuyện mới nhưng lặp lại của một bài toán cũ: Bài học từ lịch sử chuyển đổi năng lượng

Ngày 20/4/2026, Lê Ngọc Ánh Minh, Chủ tịch CLB Hydrogen Việt Nam ASEAN

1. Vấn đề không nằm ở công nghệ – mà nằm ở thị trường

Nếu quan sát các diễn đàn hydrogen toàn cầu trong 5–10 năm qua, ta sẽ thấy một mô-típ lặp lại gần như nguyên vẹn:

• Không có hạ tầng → không ai dùng
• Không có người dùng → không ai đầu tư hạ tầng
• Giá cao → không có người mua
• Không có người mua → không giảm được giá
• Chính phủ không dám trợ cấp mạnh → vì chưa rõ tương lai

Đây chính là bài toán “quả trứng – con gà”. Điều đáng chú ý: Những lập luận này không sai – nhưng chúng không mới.

2. Lịch sử cho thấy: chuyển đổi năng lượng chưa bao giờ bắt đầu từ “hạ tầng hoàn chỉnh”

Trong 200 năm qua, nhân loại đã trải qua ít nhất 3 cuộc chuyển đổi năng lượng lớn:

• Sinh khối → than đá
• Than đá → dầu khí
• Dầu khí → điện và năng lượng hiện đại

Các chuyển đổi này không diễn ra theo kiểu “chuẩn bị đầy đủ rồi mới triển khai”. Ngược lại, dữ liệu lịch sử cho thấy:

• Than đá chỉ chiếm 1,7% năng lượng toàn cầu năm 1800, nhưng lên tới 47% vào năm 1900
• Dầu mỏ được khai thác từ năm 1859, nhưng phải gần 100 năm sau mới trở thành nguồn năng lượng chính

Điểm mấu chốt:

Công nghệ xuất hiện trước – nhưng thị trường quyết định tốc độ lan tỏa.

3. Vì sao các chuyển đổi năng lượng trong quá khứ “ít lúng túng hơn”?**

Câu trả lời không phải là vì chúng “dễ hơn”. Mà là vì chúng đi theo logic kinh tế tự nhiên, không phải logic chính sách.

3.1. Chuyển đổi xảy ra khi có “lợi thế kinh tế rõ ràng”

• Than đá thay gỗ vì rẻ hơn và dồi dào hơn
• Dầu thay than trong giao thông vì hiệu suất cao hơn và tiện lợi hơn
• Động cơ đốt trong thay hơi nước vì nhỏ gọn, linh hoạt hơn

Không ai cần “subsidy” để ép thị trường chuyển đổi.

3.2. Thị trường xuất hiện trước, hạ tầng theo sau

• Ô tô xuất hiện → rồi mới có mạng lưới trạm xăng
• Điện được sử dụng cục bộ → rồi mới có grid quốc gia
• Khí tự nhiên chỉ bùng nổ sau khi có pipeline

Nói cách khác:

Demand kéo Supply, chứ không phải ngược lại

3.3. Không có tiêu chuẩn “hoàn hảo” ngay từ đầu

Ngày nay hydrogen bị ràng buộc bởi:

• tiêu chuẩn phát thải cực thấp
• yêu cầu truy xuất nguồn gốc
• certification phức tạp

Trong khi đó:

• Than đá thời đầu cực kỳ ô nhiễm
• Dầu mỏ ban đầu không có tiêu chuẩn môi trường
• Động cơ đốt trong phát thải cao trong hàng thập kỷ

4. Hydrogen: một nghịch lý của thời đại hiện đại

Hydrogen không thiếu công nghệ.

• Công nghệ điện phân đã tồn tại hơn 100 năm
• Hydrogen combustion và fuel cell đều đã được nghiên cứu sâu
• Nhưng vẫn gặp các vấn đề kỹ thuật như:
  • hiệu suất chưa tối ưu
  • NOx emissions trong combustion
  • vật liệu bị “hydrogen embrittlement”

Tuy nhiên, vấn đề lớn nhất không phải là kỹ thuật.

Mà là:

Hydrogen đang bị “ép phải hoàn hảo” trước khi có thị trường

5. Sự khác biệt cốt lõi: quá khứ vs hiện tại

Yếu tố	Chuyển đổi năng lượng lịch sử	Hydrogen hiện nay
Driver	Kinh tế tự nhiên	Chính sách + khí hậu
Thị trường	Xuất hiện trước	Chưa rõ ràng
Công nghệ	Tiến hóa dần	Bị yêu cầu tối ưu ngay
Hạ tầng	Đi sau demand	Đòi hỏi upfront
Rủi ro	Phân tán	Tập trung vào nhà đầu tư

6. Sai lầm chiến lược hiện nay

Cách tiếp cận phổ biến hiện nay:

“Phải có đầy đủ: công nghệ tốt + giá rẻ + hạ tầng + chính sách + người mua → rồi mới triển khai”

Đây là một điều kiện không thực tế. Trong lịch sử, chưa có chuyển đổi nào xảy ra theo cách này.

7. Một cách tiếp cận khác: “Market-first, then transition”

Thay vì bắt đầu bằng:

• tối ưu công nghệ
• xây hạ tầng lớn
• thiết kế chính sách phức tạp

Cần đảo ngược logic:

7.1. Tạo “thị trường sơ khai” (early market niches)

Ví dụ:

• khu công nghiệp có nhu cầu nhiệt cao
• logistics nội bộ (port, mining, industrial fleets)
• ammonia / methanol nội địa

→ nơi hydrogen có thể cạnh tranh không cần hoàn hảo

7.2. Chấp nhận chi phí cao giai đoạn đầu

Giống như:

• điện mặt trời từng đắt gấp nhiều lần hiện nay
• LNG ban đầu không hiệu quả

→ scale sẽ kéo chi phí xuống

7.3. Chính phủ không nên “bù giá toàn diện” mà nên:

• bảo lãnh demand (offtake)
• hỗ trợ cluster cụ thể
• giảm rủi ro đầu tư ban đầu

8. Kết luận: Hydrogen không thất bại – chỉ đang đi sai trình tự

Hydrogen không phải là một “câu chuyện khó”.

Nó là một câu chuyện quen thuộc, nhưng đang bị tiếp cận sai cách.

Bài học lớn nhất từ lịch sử:

Không có chuyển đổi năng lượng nào bắt đầu từ sự hoàn hảo.
Tất cả đều bắt đầu từ một thị trường nhỏ – rồi lan rộng.

Vì vậy, câu hỏi không phải là:

• hydrogen có khả thi không
• hay công nghệ đã đủ tốt chưa

Mà là:

Chúng ta đã tạo ra thị trường cho hydrogen hay chưa?