Điện mặt trời nông nghiệp Việt Nam: Bối cảnh đầu tư, thực trạng lách quy định trước đây và bài học chính sách từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc

Điện mặt trời nông nghiệp Việt Nam: Bối cảnh đầu tư, thực trạng lách quy định trước đây và bài học chính sách từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc

Ngày 28 tháng 6 năm 2026
Lê Ngọc Ánh Minh 

1. Bối cảnh đầu tư điện mặt trời tại Việt Nam – Cơn sốt và hệ lụy

Giai đoạn 2019–2021, Việt Nam chứng kiến cơn sốt đầu tư điện mặt trời với cơ chế giá FIT (Feed-in Tariff) hấp dẫn, đặc biệt là FIT cho điện mặt trời mái nhà với mức giá 9,35 US cents/kWh. Hàng loạt dự án được triển khai trên khắp cả nước, từ các trang trại điện mặt trời quy mô lớn đến hệ thống lắp đặt trên mái nhà dân dụng và công trình nông nghiệp.

Tuy nhiên, chính sách FIT thiếu đi khuôn khổ giám sát chặt chẽ đã tạo ra kẽ hở cho các hành vi đầu tư lách quy định. Điển hình là tại Tây Nguyên, đặc biệt là các tỉnh Đắk Lắk và Gia Lai, nơi xuất hiện tình trạng doanh nghiệp lập dự án trang trại nhưng không hoạt động nuôi trồng trên đất nông nghiệp. Thay vào đó, chủ đầu tư lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà quy mô lớn để thu lợi nhuận trái luật.

Tại tỉnh Gia Lai, có đến 302/431 (gần 3/4) công trình điện mặt trời mái nhà trên "các công trình nông nghiệp chưa triển khai có hoạt động kinh tế trang trại". Nhiều dự án chưa có hoạt động kinh tế trang trại thực chất, hồ sơ chất lượng chưa đảm bảo nhưng vẫn được nghiệm thu, đấu nối để bán điện ra thị trường. Tại Đắk Lắk, đoàn kiểm tra liên ngành phát hiện nhiều nơi chưa hoàn thiện các hạng mục sản xuất trang trại nhưng chỉ tập trung lắp hệ thống pin điện mặt trời.

Tình trạng này tạo ra hai hệ lụy lớn: thứ nhất, xói mòn quỹ đất nông nghiệp khi các trang trại chỉ là "vỏ bọc" để hưởng cơ chế ưu đãi; thứ hai, gây méo mó thị trường và bất công cho các nhà đầu tư chân chính.

2. Nghị định 243/2026 – Bước tiến mới trong cơ chế DPPA và bán điện dư

Trước những bất cập trên, ngày 26/6/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định 243/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định 57 và Nghị định 58 về phát triển điện năng lượng tái tạo và cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA).

Điểm đáng chú ý nhất của nghị định mới là lần đầu tiên quy định rõ cơ chế mua bán phần điện dư từ hệ thống điện mặt trời mái nhà. Theo đó, sản lượng điện dư được mua bán theo thỏa thuận giữa bên mua và bên bán, nhưng không vượt quá 50% sản lượng phát ra của hệ thống. Mức này cao hơn so với tỷ lệ 20% được quy định trước đây. Đặc biệt, nhằm thúc đẩy phát triển nguồn điện phân tán trong giai đoạn đầu, Nghị định 243 cho phép đến hết ngày 31/12/2030, nếu hệ thống điện quốc gia có khả năng tiếp nhận và bảo đảm vận hành an toàn, tỷ lệ điện bán lên lưới có thể vượt mức 50%.

Nghị định cũng bổ sung nguyên tắc xác định giá mua điện dư trên cơ sở giá điện năng thị trường điện bình quân năm trước liền kề nhưng không vượt quá khung giá phát điện mặt trời do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Điều này tạo cơ sở pháp lý minh bạch hơn cho việc thanh toán và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên.

Nghị định 243 có hiệu lực từ ngày 26/6/2026 và áp dụng cho các nguồn điện mặt trời mái nhà của hộ gia đình, công trình công, và các đối tượng khác có đấu nối với hệ thống điện quốc gia.

3. Bài học từ Nhật Bản – Tiêu chuẩn hóa và giám sát chặt chẽ

Nhật Bản là quốc gia tiên phong trong mô hình "Solar Sharing" (quang nông) với hơn 6.137 địa điểm được phê duyệt trên 1.361,6 ha đất nông nghiệp tính đến cuối năm tài khóa 2023.

Điểm đặc sắc trong chính sách của Nhật Bản là thiết lập tiêu chuẩn quốc gia cho quang nông. Sau khi ghi nhận 24% dự án gặp vấn đề về canh tác vào năm tài khóa 2023 (tăng từ 22% năm trước), Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản (MAFF) đã siết chặt quy định với các tiêu chuẩn cụ thể:

• Tỷ lệ che bóng dưới 30%

• Chiều cao tấm pin khoảng 3 mét

• Khoảng cách giữa các trụ từ 4 đến 5 mét để đảm bảo máy nông nghiệp hoạt động

Các nhà phát triển dự án phải nộp kế hoạch canh tác, dự báo tài chính, thiết kế thiết bị và bằng chứng cây trồng có thể phát triển dưới tấm pin. Báo cáo sản xuất và tài chính hàng năm cũng được yêu cầu. Cơ quan chức năng có thể từ chối phê duyệt nếu năng suất cây trồng giảm từ 20% trở lên, hoạt động nông nghiệp bị bỏ bê, hoặc chiều cao và khoảng cách trụ không đáp ứng tiêu chuẩn. Các vi phạm có thể bị công khai và kiểm tra thực địa.

Đặc biệt, Nhật Bản đã tạm dừng trợ cấp năng lượng tái tạo cho các dự án không tuân thủ. Tính đến tháng 11/2024, FIT/FIP đã bị tạm dừng cho 14 dự án. Giá FIT hiện đã giảm xuống còn khoảng 10 JPY/kWh (khoảng 0,06 USD), giảm sự phụ thuộc vào trợ cấp.

4. Bài học từ Hàn Quốc – Luật chuyên ngành và bảo vệ nông dân

Tháng 5/2026, Quốc hội Hàn Quốc đã thông qua Đạo luật Thúc đẩy và Hỗ trợ Quang nông (Agrivoltaics Act) – đạo luật chuyên ngành đầu tiên về quang nông tại Hàn Quốc.

Điểm nổi bật của luật này là:

• Gia hạn giấy phép sử dụng đất từ 8 năm lên 23 năm, tạo sự ổn định tài chính dài hạn cho nông dân và nhà phát triển

• Giới hạn đối tượng tham gia chỉ dành cho nông dân địa phương, hợp tác xã có sự tham gia của cư dân và các công ty nông nghiệp, loại trừ các nhà đầu tư bên ngoài

• Bảo vệ đất nông nghiệp chiến lược: Luật không áp dụng cho các Khu vực Xúc tiến Nông nghiệp, chiếm khoảng 47% tổng diện tích đất nông nghiệp của Hàn Quốc

Cách tiếp cận của Hàn Quốc cho thấy một nguyên tắc quan trọng: chính sách quang nông phải đặt lợi ích của người nông dân và bảo vệ đất nông nghiệp lên hàng đầu, thay vì biến đất nông nghiệp thành "sân bê tông" để sản xuất điện.

5. Bài học từ Trung Quốc – Tích hợp vào chính sách năng lượng tổng thể

Khác với Nhật Bản và Hàn Quốc, Trung Quốc không xây dựng riêng một luật quang nông mà tích hợp vào chuỗi chính sách năng lượng tái tạo tổng thể. Cách tiếp cận này cho phép quang nông được điều chỉnh linh hoạt theo bối cảnh phát triển của từng địa phương.

Tháng 6/2026, Quốc vụ viện Trung Quốc đã ban hành kế hoạch 5 năm về hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn giai đoạn 2026-2030, trong đó lồng ghép các mục tiêu phát triển năng lượng tái tạo trong nông nghiệp. Trung Quốc cũng áp dụng các biện pháp bảo vệ sản xuất trong nước và người nông dân trong quá trình mở cửa thị trường nông nghiệp.

6. Đề xuất cho Việt Nam – Hướng tới một chính sách quang nông bền vững

Từ kinh nghiệm của ba quốc gia, Việt Nam cần xây dựng một chính sách quang nông với các yếu tố sau:

Thứ nhất, tiêu chuẩn hóa kỹ thuật theo hướng của Nhật Bản: quy định rõ tỷ lệ che bóng, chiều cao, khoảng cách trụ để đảm bảo hoạt động canh tác thực chất.

Thứ hai, giới hạn đối tượng tham gia theo hướng của Hàn Quốc: ưu tiên nông dân địa phương và hợp tác xã, hạn chế nhà đầu tư bên ngoài nhằm tránh tình trạng "trá hình" như đã xảy ra tại Tây Nguyên.

Thứ ba, cơ chế giám sát và xử phạt nghiêm minh: yêu cầu báo cáo canh tác định kỳ, kiểm tra thực địa và tạm dừng trợ cấp đối với dự án không tuân thủ.

Thứ tư, tích hợp quang nông vào chiến lược năng lượng và nông nghiệp tổng thể theo cách tiếp cận của Trung Quốc, tránh xây dựng chính sách riêng lẻ, thiếu đồng bộ.

7. Mở rộng sang nông điện phân tán – Thủy điện siêu nhỏ, sinh khối và khí sinh học

Bên cạnh điện mặt trời, Việt Nam có tiềm năng rất lớn để phát triển các nguồn năng lượng phân tán từ nông nghiệp:

• Thủy điện siêu nhỏ trên các dòng chảy thủy lợi, kênh mương và sông suối nhỏ: Việt Nam có hệ thống thủy lợi dày đặc với hàng nghìn km kênh mương, hoàn toàn có thể lắp đặt các tua-bin thủy điện công suất nhỏ (dưới 100kW) để cung cấp điện cho các cụm dân cư nông thôn, giảm tổn thất truyền tải. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, đến năm 2030, tổng công suất thủy điện bao gồm cả thủy điện nhỏ đạt 33.294 – 34.667 MW.

• Điện sinh khối từ phụ phẩm nông nghiệp: Việt Nam là quốc gia sản xuất nông nghiệp lớn với khoảng 40-45 triệu tấn rơm rạ mỗi năm, cùng với trấu, bã mía, lõi ngô và các phụ phẩm khác. Đây là nguồn nguyên liệu dồi dào để sản xuất điện sinh khối, giúp giải quyết vấn đề đốt rơm rạ ngoài đồng – một nguyên nhân chính gây ô nhiễm không khí tại các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ và Tây Nguyên.

• Khí sinh học (biogas) từ phân chăn nuôi: Với đàn lợn khoảng 25-28 triệu con, đàn trâu bò khoảng 7-8 triệu con và đàn gia cầm hàng trăm triệu con, ngành chăn nuôi Việt Nam thải ra một lượng lớn chất thải hữu cơ. Thay vì để phân thải trực tiếp ra sông suối gây ô nhiễm nguồn nước, các hộ chăn nuôi có thể xây dựng hầm biogas vừa xử lý chất thải, vừa tạo ra khí đốt phục vụ sinh hoạt và sản xuất điện.

Các giải pháp nông điện phân tán này không chỉ tạo ra nguồn năng lượng sạch cho khu vực nông thôn mà còn góp phần bảo vệ môi trường – biến chất thải và phụ phẩm nông nghiệp từ "gánh nặng" thành nguồn tài nguyên quý giá, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính và ô nhiễm nguồn nước.

8. Kết luận

Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển điện mặt trời nông nghiệp một cách bền vững. Nghị định 243/2026 với cơ chế DPPA và bán điện dư lên tới 50% là bước tiến quan trọng, nhưng để tránh lặp lại những sai lầm của quá khứ – như các vụ lách quy định về triển khai quang nông tại Tây Nguyên – cần có một khuôn khổ chính sách hoàn chỉnh, tham khảo kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc.

Đồng thời, không nên chỉ tập trung vào điện mặt trời mà cần phát triển đồng bộ các nguồn nông điện phân tán như thủy điện siêu nhỏ, điện sinh khối và khí sinh học. Điều này không chỉ đa dạng hóa nguồn cung năng lượng cho khu vực nông thôn mà còn giải quyết được những thách thức môi trường cấp bách – từ xử lý chất thải chăn nuôi, phụ phẩm nông nghiệp đến bảo vệ nguồn nước và không khí.

Quan trọng nhất, chính sách phải đặt lợi ích của người nông dân và bảo vệ tài nguyên đất làm trung tâm, biến quang nông và nông điện phân tán thành công cụ để nâng cao thu nhập cho nông dân, phát triển nông thôn bền vững và bảo vệ môi trường – chứ không phải là cơ hội để các nhà đầu tư lợi dụng kẽ hở chính sách.

Thông tin tham khảo từ các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp

1. Văn bản pháp quy của Việt Nam

• Nghị định 243/2026/NĐ-CP (ban hành ngày 26/6/2026): Sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định 57/2025/NĐ-CP và Nghị định 58/2025/NĐ-CP về phát triển điện năng lượng tái tạo và cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA).

• Nghị định 57/2025/NĐ-CP: Quy định cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn.

• Nghị định 58/2025/NĐ-CP: Quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực về phát triển điện năng lượng tái tạo, điện năng lượng mới.

2. Cơ quan quản lý của Nhật Bản

• Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản (MAFF): Quản lý giấy phép chuyển đổi tạm thời đất nông nghiệp và ban hành tiêu chuẩn quốc gia về quang nông. Tính đến cuối năm tài khóa 2023, đã phê duyệt 6.137 địa điểm quang nông trên 1.361,6 ha. Tháng 5/2025, MAFF đã triệu tập cuộc họp giữa các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia ngành để xác định các tiêu chuẩn "mong muốn".

• MAFF - Tiêu chuẩn kỹ thuật mới (2025-2026) : Dự thảo bao gồm tỷ lệ che bóng dưới 30%, chiều cao tấm pin khoảng 3 mét, khoảng cách giữa các trụ từ 4 đến 5 mét để đảm bảo máy nông nghiệp hoạt động. Nhà phát triển phải nộp kế hoạch canh tác, dự báo tài chính và bằng chứng cây trồng phát triển dưới tấm pin. Yêu cầu báo cáo sản xuất và tài chính hàng năm.

• MAFF - Cơ chế xử phạt: Có thể từ chối phê duyệt nếu năng suất cây trồng giảm từ 20% trở lên, hoạt động nông nghiệp bị bỏ bê, hoặc chiều cao/khoảng cách trụ không đáp ứng. Vi phạm có thể bị công khai và kiểm tra thực địa. Đã tạm dừng trợ cấp FIT/FIP cho 14 dự án (tháng 11/2024).

3. Cơ quan quản lý của Hàn Quốc

• Bộ Nông nghiệp, Thực phẩm và Nông thôn Hàn Quốc (MAFRA): Cơ quan chịu trách nhiệm thực thi Đạo luật Thúc đẩy và Hỗ trợ Quang nông.

• Đạo luật Thúc đẩy và Hỗ trợ Quang nông (Agrivoltaics Act) : Được Quốc hội Hàn Quốc thông qua tháng 5/2026. Điểm nổi bật: gia hạn giấy phép sử dụng đất từ 8 lên 23 năm; giới hạn đối tượng tham gia là nông dân địa phương, hợp tác xã và công ty nông nghiệp; không áp dụng cho Khu vực Xúc tiến Nông nghiệp (chiếm 47% đất nông nghiệp).

4. Kinh nghiệm từ Trung Quốc

• Kế hoạch 5 năm hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn 2026-2030: Ban hành tháng 6/2026 bởi Quốc vụ viện Trung Quốc. Tích hợp mục tiêu năng lượng tái tạo trong nông nghiệp vào kế hoạch tổng thể.

5. Các vụ việc thực tế tại Việt Nam

• Tỉnh Gia Lai: 302/431 công trình điện mặt trời mái nhà trên "các công trình nông nghiệp chưa triển khai có hoạt động kinh tế trang trại". Nhiều dự án chưa có hoạt động kinh tế trang trại thực chất nhưng vẫn được nghiệm thu, đấu nối.

• Tỉnh Đắk Lắk: Hơn 360 đơn vị đăng ký xây dựng trang trại lắp đặt điện mặt trời mái nhà. Nhiều nơi chưa hoàn thiện các hạng mục sản xuất trang trại nhưng chỉ tập trung lắp hệ thống pin.

6. Tổ chức quốc tế

• Solutions for Our Climate (SFOC): Tổ chức phi lợi nhuận tại Hàn Quốc tập trung vào chuyển dịch năng lượng, đã đưa ra phân tích và khuyến nghị về Đạo luật Quang nông.