Chi phí cho tăng trưởng nhu cầu điện: Ai nên trả? Bài học từ Nhật Bản
Annie Nguyễn | 26 tháng 8, 2026
Ngành điện Nhật Bản đang đứng trước một bài toán khó: nhu cầu điện đột ngột tăng trở lại sau một thập kỷ dự báo giảm sút, nhưng chi phí để đảm bảo nguồn cung cho sự tăng trưởng này lại có thể không được phân bổ một cách công bằng.
Trong bối cảnh các nhà máy điện cũ đã dần bị cho nghỉ hưu do nhu cầu được dự báo sẽ giảm, sự bùng nổ của các trung tâm dữ liệu và nhà máy bán dẫn đang làm thay đổi cục diện. Theo thảo luận tại Ủy ban OCCTO (Tổ chức Điều phối Điện lực Liên vùng Nhật Bản) vào ngày 24 tháng 8, các công cụ hiện tại để đảm bảo nguồn cung bao gồm:
-
Thị trường công suất (Capacity Market): Đảm bảo nguồn cung chủ yếu từ các nhà máy hiện hữu.
-
Đấu giá công suất phi carbon dài hạn (LTDA): Thúc đẩy đầu tư mới vào các nguồn điện khử carbon.
-
Chế độ nhà máy điện dự phòng (Reserve Power Source): Duy trì các nhà máy cũ, ngừng hoạt động để đối phó với thảm họa hoặc thiếu hụt nguồn cung. Tuy nhiên, việc tái khởi động các nhà máy này mất nhiều tháng, nên không thể đáp ứng nhu cầu hàng ngày.
Do đó, một đề xuất về "đấu giá bổ sung" (supplementary auction) với thời hạn hợp đồng 1-3 năm đã được đưa ra. Cơ chế này nhằm mục đích giữ lại các nhà máy nhiệt điện cũ, có tuổi đời cao, để chuẩn bị cho những trường hợp nhu cầu tăng vượt dự kiến.
Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi nằm ở chi phí. Chi phí để "bảo hiểm" cho rủi ro tăng trưởng nhu cầu này sẽ được thu hồi chủ yếu thông qua phí đóng góp công suất (capacity contribution) và một phần qua phí truyền tải (wheeling charges). Điều này có nghĩa là khoản chi phí sẽ được xã hội hóa, tức là chia đều cho tất cả người tiêu dùng điện.
Trong khi đó, dữ liệu từ OCCTO chỉ ra rõ ràng rằng động lực tăng trưởng nhu cầu trong thập kỷ tới đến từ chính các trung tâm dữ liệu và các nhà máy sản xuất chất bán dẫn.
Điểm mâu thuẫn ở đây là: Chi phí gia tăng được tạo ra để phục vụ cho sự phát triển của các ngành công nghiệp mới, vốn là những người tiêu thụ điện năng lớn, lại được bù đắp bởi tất cả các hộ gia đình và doanh nghiệp khác. Cơ cấu này giống như việc những người thuê nhà phải trả tiền bảo hiểm cho việc xây dựng một nhà máy mới mà chỉ có một vài nhà máy lân cận được hưởng lợi.
Sự phân bổ không công bằng này có thể trở thành một điểm gây tranh cãi lớn trong tương lai gần. Nó đặt ra một câu hỏi quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách và các công ty điện lực: Làm thế nào để thiết kế một thị trường điện vừa đảm bảo an ninh năng lượng, vừa khuyến khích đầu tư, nhưng vẫn đảm bảo tính công bằng và minh bạch về chi phí? Bài học từ Nhật Bản cho thấy, không chỉ cần có đủ điện, mà cần có một cơ chế giá cả phản ánh đúng người tạo ra nhu cầu và người thụ hưởng.
