Tổng quan: Đặt câu hỏi về tính hiệu quả của Đấu thầu Công suất Khử cacbon Dài hạn

Mika Kudo, Nghiên cứu viên chính, Viện Năng lượng Tái tạo
(Bản gốc tiếng Nhật đăng ngày 16/07/2025)

Mùa hè nóng bất thường và nhu cầu điện tăng

Mùa mưa năm 2025 ở Nhật Bản bắt đầu muộn hơn thường lệ, nhưng lại kết thúc sớm bất thường ở khu vực phía Tây. Điều này làm dấy lên lo ngại về một giai đoạn nắng nóng gay gắt kéo dài. Những mùa hè ngày càng khắc nghiệt trong những năm gần đây có liên quan trực tiếp đến biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh đó, điều hòa không khí trở thành nhu cầu thiết yếu cho sức khỏe và sự thoải mái, kéo theo nhu cầu điện tăng cao.

Để đảm bảo nguồn cung điện ổn định và bền vững, Nhật Bản không chỉ cần đủ công suất phát điện để đáp ứng nhu cầu mà còn phải nhanh chóng cắt giảm lượng khí thải carbon từ ngành điện. Việc đẩy nhanh phát triển năng lượng tái tạo và loại bỏ dần điện từ nhiên liệu hóa thạch là nhiệm vụ cấp bách.

Cải cách hệ thống điện sau thảm họa Fukushima

Sau thảm họa kép động đất và sự cố hạt nhân Fukushima Daiichi, Nhật Bản đã thúc đẩy các cải cách hệ thống điện. Trong báo cáo đánh giá công bố tháng 3/2025, chính phủ xác định “thúc đẩy khử cacbon trong các nguồn điện, trên cơ sở đảm bảo cung ổn định” là thách thức hàng đầu và cam kết cải cách tiếp theo.

Điều này cũng được phản ánh trong Kế hoạch Năng lượng Chiến lược lần thứ 7, với cơ cấu nguồn điện năm 2040 dự kiến:

• 40–50% năng lượng tái tạo,

• khoảng 20% điện hạt nhân,

• 30–40% điện nhiệt (nhiên liệu hóa thạch).

Một trong những công cụ chính sách được cho là sẽ hỗ trợ mục tiêu này là Đấu thầu Công suất Khử cacbon Dài hạn (LTDA).

LTDA là gì?

LTDA được khởi động từ năm 2023 nhằm đảm bảo công suất cung ứng điện trung và dài hạn. Hệ thống này bổ sung cho thị trường công suất và cơ chế dự phòng hiện có.

Khác với thị trường công suất chỉ ký hợp đồng ngắn hạn (4 năm trước khi cung ứng), LTDA cung cấp doanh thu ổn định trong 20 năm, giúp nhà đầu tư yên tâm thu hồi chi phí cố định khi đầu tư vào các dự án nguồn điện mới.

Nguyên tắc:

• Các nhà phát điện dự thầu mức giá tương ứng với chi phí cố định.

• Ban tổ chức (OCCTO) chọn từ giá thấp lên cho đến khi đạt chỉ tiêu.

• Giá trúng thầu là giá nhà phát điện đưa ra (cơ chế đa giá).

• Nếu có thêm thu nhập từ thị trường khác (ví dụ bán buôn điện), 90% phải hoàn trả lại cho OCCTO.

Các vấn đề đã xuất hiện

Hai vòng LTDA (2023 & 2024) đã được tổ chức, nhưng đã lộ ra nhiều vấn đề:

1. Hiệu quả khử cacbon thấp

   • Ngoài nguồn năng lượng tái tạo và lưu trữ, LTDA còn hỗ trợ cả nhà máy nhiệt điện LNG mới hoặc hiện có với lộ trình khử cacbon đến tận thập niên 2040.

   • Như vậy, lượng phát thải CO₂ trong ngắn hạn vẫn rất lớn.

2. Đầu tư mới chưa được khuyến khích

   • Ngoại trừ pin lưu trữ, mức độ tham gia rất thấp.

   • Quy định phải hoàn trả 90% thu nhập ngoài hợp đồng làm giảm hấp dẫn thương mại và tăng rủi ro.

   • Hơn nữa, các nhà máy điện hạt nhân hiện có lại chiếm phần lớn công suất được hỗ trợ.

3. Chi phí hệ thống tăng cao

   • Các công nghệ phát điện đắt đỏ vẫn được hỗ trợ.

   • Cạnh tranh yếu khiến giá không giảm.

   • Đang có đề xuất nâng trần giá đấu thầu để khuyến khích tham gia, nhưng điều này có thể làm chi phí càng cao hơn.

Kết quả đấu thầu

• Mục tiêu: 4 GW (2023), 5 GW (2024).

• Pin lưu trữ: Rất nhiều hồ sơ, vượt xa chỉ tiêu.

• Năng lượng tái tạo khác: Ít tham gia (chỉ 200 MW sinh khối, 52 MW thủy điện truyền thống năm 2024).

• Điện hạt nhân: Được bổ sung vào diện hỗ trợ, chiếm tỷ trọng lớn.

• Nhiệt điện LNG: Không đạt chỉ tiêu (5.8/6 GW năm 2023; 1.3/2 GW năm 2024).

Chi phí chi trả công suất: ~400 tỷ yên/năm, được thu từ “phí công suất” do các nhà bán lẻ điện gánh, cuối cùng chuyển vào giá điện người tiêu dùng.

Giá trung bình trúng thầu:

• 2023: 580.000 yên/kW/năm (khử cacbon), 300.000 yên/kW/năm (LNG).

• 2024: 680.000 yên/kW/năm (khử cacbon), 340.000 yên/kW/năm (LNG).

Thay đổi và triển vọng

• Thu hẹp hỗ trợ pin lưu trữ, dù đây là nguồn rất cần cho linh hoạt hệ thống.

• Mở rộng hỗ trợ cho nhà máy điện hạt nhân và nhiệt điện có “kế hoạch khử cacbon” trong tương lai.

• Vòng 3 (2025): mục tiêu 5 GW, trong đó 1,5 GW cho nâng cấp an toàn nhà máy hạt nhân hiện có.

• Chính phủ đang xem xét mô hình mới dạng “bảo hiểm”: nhà phát điện trả phí để được bù đắp nếu thu nhập biến động mạnh — thay vì bắt buộc hoàn trả 90% doanh thu ngoài hợp đồng.

Kết luận

LTDA vốn được kỳ vọng là công cụ thúc đẩy đổi mới và khử cacbon trong ngành điện. Tuy nhiên, thực tế hiện nay đang đi chệch hướng: thay vì thay thế nguồn điện cũ bằng nguồn mới, LTDA có nguy cơ bảo vệ các nhà máy điện cũ và làm chậm tiến trình khử cacbon.

Trong khi đó, pin lưu trữ, yếu tố then chốt cho hệ thống linh hoạt, lại đang bị thu hẹp chỉ tiêu. Đã đến lúc cần xem xét nghiêm túc: liệu LTDA có thực sự thúc đẩy khử cacbon, hay ngược lại, đang cản trở? Và hậu quả dài hạn sẽ là gì?

Ở kỳ tiếp theo, REI sẽ phân tích sâu về công nghệ nhiên liệu hóa thạch, thu giữ & lưu trữ carbon (CCS), cũng như vai trò của hydro và amoniac.