Tối đa hóa năng lượng sạch: Giải thích kế hoạch năng lượng mới của Nhật Bản

Tối đa hóa năng lượng sạch: Giải thích kế hoạch năng lượng mới của Nhật Bản
Tác giả: David Elliott
2025-08-28

Mục lục

• Thúc đẩy năng lượng tái tạo

• Mở rộng điện mặt trời

• Trọng tâm hạt nhân

• Những bước tiến có tác động?

Sáu từ nổi bật trong văn bản của kế hoạch năng lượng mới nhất của Nhật Bản: “tối đa hóa việc sử dụng” và “năng lượng hạt nhân”.

Kể từ sau sự cố tại nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi năm 2011, các phiên bản trước của Kế hoạch Năng lượng Chiến lược đều nhấn mạnh mục tiêu giảm phụ thuộc vào điện hạt nhân. Tuy nhiên, sự thay đổi trong ngôn từ phản ánh một thực tế mới: tình hình năng lượng của Nhật Bản đã “thay đổi đáng kể” do căng thẳng địa chính trị, dự báo nhu cầu điện tăng cao và yêu cầu tiếp tục khử carbon.

Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) lần đầu công bố Kế hoạch Năng lượng Chiến lược vào năm 2003 và cứ ba năm lại cập nhật một lần. Phiên bản thứ bảy tập trung vào các biện pháp nhằm đảm bảo ngành công nghiệp và nền kinh tế Nhật có đủ nguồn điện khử carbon với giá cạnh tranh.

Năng lượng tái tạo và điện hạt nhân chính là trụ cột của kế hoạch này.

Thúc đẩy năng lượng tái tạo

Bị bao quanh bởi đại dương sâu, có địa hình gồ ghề với 3/4 diện tích là núi và rừng rậm, phần lớn dân số sống tập trung ở các khu vực ven biển, Nhật Bản có một cảnh quan độc đáo — cũng như cơ cấu năng lượng đặc biệt.

Với không gian hạn chế để phát triển dự án quy mô lớn và trữ lượng nhiên liệu hóa thạch rất ít, nền kinh tế lớn thứ tư thế giới phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu than, dầu và khí tự nhiên.

Kế hoạch năng lượng luôn gắn với mục tiêu tạo ra nguồn cung an toàn, cân bằng giữa an ninh, hiệu quả kinh tế và bền vững môi trường. Do nhu cầu điện dự báo tăng mạnh — từ 984 TWh năm 2023 lên đến 1.200 TWh năm 2040 — trong bối cảnh chuyển đổi số và xanh diễn ra đồng thời, phiên bản thứ bảy nhấn mạnh ổn định nguồn cung song song với tiến trình khử carbon.

Theo đó, Nhật Bản đặt mục tiêu tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu phát điện từ 22,9% hiện nay lên 40–50% vào năm 2040, đồng thời cắt giảm phát thải khí nhà kính đến 73% so với mức năm 2013 — cao hơn nhiều so với mức hiện tại.

Mở rộng điện mặt trời

Điện mặt trời sẽ chiếm phần lớn tăng trưởng năng lượng tái tạo đến năm 2040. Với diện tích đất hạn chế, Nhật Bản đã tận dụng các hồ và hồ chứa nội địa để trở thành quốc gia đi đầu trong điện mặt trời nổi, đồng thời dự kiến sử dụng đất nông nghiệp bỏ hoang cho các dự án mới.

Chính phủ cũng sẽ hỗ trợ thương mại hóa pin mặt trời perovskite (PSC), đặt mục tiêu đến năm 2040 tạo ra 20 GW điện từ nguồn này. PSC linh hoạt, nhẹ, có thể lắp trên tòa nhà văn phòng, sân vận động, sân bay và nhiều công trình khác, mở rộng khả năng phổ biến rộng khắp.

Ngoài ra, điện gió, thủy điện và sinh khối cũng sẽ được mở rộng; điện địa nhiệt sẽ tăng từ mức rất nhỏ 0,3% hiện nay lên 2% vào năm 2040. Với việc sở hữu khoảng 10% số núi lửa đang hoạt động của thế giới, Nhật Bản có tiềm năng địa nhiệt lớn thứ ba toàn cầu.

Trọng tâm hạt nhân

Điểm thay đổi nổi bật nhất trong kế hoạch lần này là tham vọng “tối đa hóa” điện hạt nhân. Dự kiến, tỷ trọng nguồn này sẽ tăng từ 8,5% năm 2023 lên khoảng 20% vào năm 2040.

Để đạt mục tiêu, Nhật Bản sẽ phải xây mới và tái khởi động nhiều nhà máy. Chính phủ cho biết sẽ hợp tác cùng khu vực tư nhân để đẩy nhanh tiến độ khởi động lại nhà máy một cách an toàn, đồng thời phát triển và triển khai lò phản ứng thế hệ mới, như lò phản ứng nước nhẹ tiên tiến, vốn an toàn và hiệu quả nhiên liệu cao hơn.

Ngoài ra, Nhật Bản còn thúc đẩy R&D đối với các lò phản ứng thế hệ tiếp theo khác như lò mô-đun nhỏ (SMR), lò phản ứng nhanh, lò phản ứng khí nhiệt độ cao và cả nhiệt hạch hạt nhân.

Việc mở rộng năng lượng hạt nhân được xem là biện pháp quan trọng để tăng cường an ninh năng lượng, nhờ khả năng cung cấp điện ổn định và liên tục. Tuy nhiên, chính phủ thừa nhận rằng đảm bảo an toàn và niềm tin công chúng là yếu tố then chốt.

Những bước tiến có tác động?

Một số ý kiến bày tỏ lo ngại rằng mức tăng năng lượng tái tạo được đề xuất chưa đủ để đảm bảo tự chủ năng lượng cao, đặc biệt trong bối cảnh rủi ro địa chính trị gia tăng. Chính phủ thì khẳng định cần duy trì một phần điện nhiệt để bù đắp tính gián đoạn của năng lượng tái tạo.

Giải pháp được đưa ra là phát triển điện khí LNG như một nguồn trung gian, đồng thời thúc đẩy khử carbon cho điện nhiệt bằng công nghệ hydro và thu giữ, sử dụng, lưu trữ carbon (CCUS).

Theo hãng nghiên cứu Wood Mackenzie, mục tiêu 40–50% năng lượng tái tạo là khả thi và phù hợp với dự báo của họ.

Kế hoạch năng lượng mới cũng gắn với tầm nhìn chuyển đổi xanh rộng hơn, hướng đến thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh công nghiệp, đảm bảo an ninh năng lượng và giảm phát thải CO₂. Với một quốc gia đã trải qua thời kỳ trì trệ kinh tế kéo dài, đây chính là một “cơ hội quan trọng” như cách chính phủ nhấn mạnh.