Tài chính xanh cho doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam và ASEAN: Gánh nặng chi phí hay yêu cầu sống còn để cạnh tranh?

Tài chính xanh cho doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam và ASEAN: Gánh nặng chi phí hay yêu cầu sống còn để cạnh tranh?

Ngày 9 tháng 8 năm 2026, Lê Ngọc Ánh Minh

Quan điểm của vị lãnh đạo ngân hàng tại Diễn đàn Tài chính Xanh 2026 phản ánh đúng thực tế của nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) Việt Nam: chi phí tư vấn, chứng nhận và thủ tục làm tăng tổng chi phí, trong khi áp lực cạnh tranh về giá luôn thường trực. Tuy nhiên, bối cảnh của các nước đang phát triển như Việt Nam và ASEAN có những đặc thù riêng, khiến việc tiếp cận tài chính xanh không chỉ là lựa chọn mà đang trở thành yêu cầu sống còn để duy trì lợi thế cạnh tranh. Bài viết này phân tích định lượng những áp lực và lợi ích cụ thể dành cho SME tại khu vực.

Diễn đàn Tài chính Xanh Việt Nam 2026 do VIFC-HCM, FiinGroup và Nam Á Bank tổ chức vào ngày 6/8/2026 tại TP HCM

Áp lực cạnh tranh và tổn thất doanh thu từ việc không chuyển đổi xanh

Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, áp lực từ chuỗi cung ứng toàn cầu là rất rõ ràng. Theo Ngân hàng Trung ương Malaysia (BNM), các SME định hướng xuất khẩu tại ASEAN, vốn chiếm tới hơn 99% hệ sinh thái doanh nghiệp trong khu vực, đối mặt với nguy cơ mất tới 237,5 tỷ USD doanh thu tiềm năng nếu không chuyển đổi sang các hoạt động xanh và bền vững hơn. Con số này được tính toán từ các nước xuất khẩu lớn trong khu vực gồm Malaysia (65,3 tỷ USD), Indonesia (25,6 tỷ USD) và Singapore (146,6 tỷ USD).

Nguyên nhân chính là các tập đoàn đa quốc gia và các nhà nhập khẩu lớn từ châu Âu, Bắc Mỹ đang siết chặt các tiêu chuẩn về môi trường và phát triển bền vững. Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU hay các sáng kiến như Không phá rừng, Không than bùn và Không bóc lột (NDPE) đang đặt ra những yêu cầu khắt khe mà các nhà cung cấp tại Đông Nam Á, vốn hoạt động nhiều trong các ngành khai thác và chế biến, khó có thể đáp ứng nếu không thay đổi.

Khoảng cách tài chính cho các dự án khí hậu và cơ sở hạ tầng bền vững tại Đông Nam Á ước tính lên tới 210 tỷ USD mỗi năm. Trong khi đó, các SME tại ASEAN, bao gồm Việt Nam, gặp nhiều rào cản mang tính cơ cấu:

1. Hạn chế về tài chính: Thiếu tài sản thế chấp và dữ liệu minh bạch để tiếp cận các khoản vay xanh.

2. Thiếu hụt kỹ năng và kiến thức: Chưa có hiểu biết về đo lường carbon, thiếu công cụ và hướng dẫn phù hợp.

3. Rào cản thủ tục: Quy trình vay vốn phức tạp, các chương trình đào tạo chưa đáp ứng nhu cầu đặc thù của từng ngành.

4. Chi phí gia tăng: Theo ước tính, chi phí cho hồ sơ, thuê tổ chức chứng nhận và báo cáo định kỳ cho trái phiếu xanh có thể cao hơn 10-15% so với trái phiếu thông thường.

Bằng chứng định lượng: Lợi nhuận từ đầu tư xanh đối với SME tại ASEAN

Mặc dù chi phí ban đầu cao, bằng chứng thực tế từ khu vực cho thấy những lợi ích tài chính có thể đo lường được:

1. Tiết kiệm chi phí vận hành trực tiếp: Các SME áp dụng hệ thống năng lượng sạch như pin mặt trời trong khuôn khổ sáng kiến Greening Value Chain (GVC) tại Malaysia đã giảm chi phí điện lên tới 50% trong vòng 2 đến 3 năm.

2. Tăng doanh thu: Một số SME tham gia báo cáo mức tăng 15-20% trong doanh số quốc tế sau khi thực hiện các biện pháp môi trường nghiêm túc.

3. Giảm rủi ro doanh nghiệp: Nghiên cứu trên các công ty Đông Nam Á (2007-2022) cho thấy mối quan hệ hình chữ U giữa hiệu suất ESG và rủi ro vỡ nợ. Trước khi đạt ngưỡng điểm ESG khoảng 57,12, đầu tư ESG gia tăng gắn liền với rủi ro vỡ nợ tăng; vượt qua ngưỡng này, điểm ESG cao hơn tương ứng với giảm rủi ro vỡ nợ. Tầm quan trọng của ESG trong việc giảm rủi ro vỡ nợ trở nên rõ rệt hơn sau Hiệp định Paris 2015, đặc biệt đối với SME.

4. Cải thiện khả năng tiếp cận vốn: Các SME lồng ghép đo lường vào vận hành, áp dụng tiêu chuẩn được công nhận và số hóa báo cáo có tỷ lệ phê duyệt vốn xanh cao gấp 2-3 lần. Trong dự án GVC Malaysia, hơn 330 SME tham gia đào tạo, gần một nửa bắt đầu đo lường và báo cáo phát thải khí nhà kính. Hơn 30% hiện báo cáo dấu chân carbon định kỳ. Pantas, nhà cung cấp nền tảng đo lường carbon, báo cáo rằng hơn 150 SME bắt đầu gửi dữ liệu phát thải qua chương trình, với 8 doanh nghiệp đạt mức giảm trung bình 9%.

5. Các công ty niêm yết tại Singapore: Nghiên cứu kéo dài một thập kỷ (2013-2023) trên 96 công ty niêm yết tại SGX cho thấy mặc dù điểm ESG tổng hợp có mối tương quan tiêu cực ngắn hạn với ROE (phản ánh chi phí tuân thủ), từng trụ cột ESG riêng lẻ (Môi trường, Xã hội, Quản trị) đều có mối quan hệ tích cực và có ý nghĩa thống kê với lợi nhuận.

Khung chính sách và tín hiệu thị trường tại ASEAN

ASEAN đang tích cực phát triển các cơ chế khu vực nhằm giải quyết sự phân mảnh và hỗ trợ chuyển đổi SME. Hướng dẫn Công bố ESG Đơn giản hóa ASEAN dành cho SME trong Chuỗi cung ứng (ASEDG) - Phiên bản 2 được ra mắt năm 2025 giúp SME áp dụng và báo cáo thực hành ESG một cách đơn giản, thực tế hơn, phù hợp với các khuôn khổ toàn cầu như GRI và ISSB mà không phát sinh chi phí quá mức.

Tuy nhiên, sự phân mảnh vẫn tồn tại. Năm quốc gia thành viên ASEAN đã phát triển phân loại quốc gia riêng với các cách tiếp cận khác nhau đối với mục tiêu bền vững. Bất chấp các nỗ lực, bản chất phân mảnh của các yêu cầu vốn xanh khiến các doanh nghiệp hoạt động xuyên biên giới phải điều hướng các yêu cầu quy định chồng chéo và đôi khi xung đột.

Mô hình Greening Value Chain tại Malaysia

Sáng kiến GVC tại Malaysia cho thấy những gì thực sự hiệu quả:

• Áp dụng theo nhu cầu: Gia tốc thực sự xảy ra khi ngân hàng và khách hàng doanh nghiệp yêu cầu dữ liệu xanh là điều kiện để tài trợ hoặc mua hàng.

• Bắt đầu từ những điều cốt lõi: SME tập trung vào phạm vi phát thải 1 và 2 trước, thay vì báo cáo phạm vi 3 phức tạp.

• Lợi ích hữu hình: Công nghệ kết hợp với khả năng tiếp cận tài chính liên kết bền vững ưu đãi thúc đẩy áp dụng thực sự.

Cơ sở Tài chính Chuyển đổi Carbon thấp (LCTF) do Ngân hàng Trung ương Malaysia thành lập cung cấp các khoản vay lãi suất thấp (thấp tới 5%/năm) và bảo lãnh rủi ro thông qua Tổng công ty Bảo lãnh Tín dụng, bao trùm các sáng kiến từ lắp đặt pin mặt trời đến đạt chứng nhận bền vững.

Kết luận: Con đường phía trước

Vậy câu trả lời cho câu hỏi "lợi ích ở đâu?" là gì? Lợi ích không nằm ở khoản tiền vay trực tiếp mà nằm ở việc tránh được tổn thất doanh thu khổng lồ (ước tính 237,5 tỷ USD cho toàn vùng) và nắm bắt cơ hội từ khoảng cách tài chính khí hậu 210 tỷ USD mỗi năm. Đối với SME, tài chính xanh không chỉ là câu chuyện "xanh" mà là chiến lược cạnh tranh để duy trì tiếp cận thị trường, giảm thiểu rủi ro pháp lý và xây dựng khả năng chống chịu khí hậu.

Chi phí tăng thêm 10-15% cho chứng nhận là có thật, nhưng doanh nghiệp chần chừ có thể phải đối mặt với tổn thất doanh thu lớn hơn nhiều. Bằng chứng từ khu vực cho thấy mặc dù giai đoạn chuyển đổi ban đầu liên quan đến chi phí và rủi ro tăng, các doanh nghiệp vượt qua ngưỡng ESG khoảng 57 điểm sẽ thấy rủi ro vỡ nợ giảm, chi phí vận hành thấp hơn (tiết kiệm tới 50%) và doanh số quốc tế cao hơn (tăng 15-20%).

Rào cản lớn nhất hiện nay là tạo ra các dự án khả thi, minh bạch với dữ liệu có thể đo lường, xác minh theo chuẩn quốc tế. Tiến bộ của ASEAN về hướng dẫn ESG đơn giản hóa và các mô hình tài chính hỗn hợp mang lại lộ trình để giảm gánh nặng ban đầu cho SME, biến áp lực tuân thủ thành cơ hội tăng trưởng.

Tham khảo

1. International Institute for Trade and Development. (2025). Adapting to the Green Value Chain: A Case Study from Malaysia. https://www.itd.or.th/en/itd-data-center/68_33/

2. Mekong Partners. (2026). Vietnam's Green Finance Market Struggles to Reach SMEs. LinkedIn. https://www.linkedin.com/posts/mekongpartners_mekongpartners-vietnambusiness-greenfinance-activity-7468261697397395456-Ax37

3. Abidin, A.Z., Lohana, S., & Pratama, K.P.M.P. (2024). Assessing the Influence of Green Finance on the Financial Sustainability Performance of SMEs: Comparative Analysis of Malaysia and Indonesia. Proceedings of ICEBM 2023, Springer. https://doi.org/10.2991/978-94-6463-508-9_7

4. Trade Finance Global. (2026). The world needs the South-East Asian green transition, but is it willing to facilitate it? https://www.tradefinanceglobal.com/posts/the-world-needs-the-south-east-asian-green-transition-but-is-it-willing-to-facilitate-it/

5. Nguyen Thi Truc, A., & Thanh Hoa, L. (2025). The nonlinear impact of ESG on firm default risk: evidence from Southeast Asia's firms. International Journal of Sustainable Economy, 17(4), 423-441. https://www.inderscience.com/info/inarticle.php?artid=148978

6. Jeffrey Cheah Institute on Southeast Asia. (2025). Key trends, experiences, interlinkages, and impacts of ESG investments on Net Zero Economy in ASEAN and Singapore. Sunway University. https://sunwayuniversity.edu.my/jci/publications/jci-wp-2025-01-key-trends-experiences-interlinkages-and-impacts-of-esg-investments

7. Pantas. (2025). Driving ASEAN's Green Transition: Key Lessons from Malaysia to Indonesia. LinkedIn. https://www.linkedin.com/posts/pantas-software_greeningvaluechain-pantas-smefinancing-activity-7403699680259391490-cyta

8. ASEAN Capital Markets Forum. (2025). ASEAN Simplified ESG Disclosure Guide (ASEDG) for SMEs in Supply Chains – Version 2. https://www.linkedin.com/posts/akmalabudimanmaulana_asean-simplified-esg-disclosure-guide-asedg-ugcPost-7393638233278050304-s_6Z

9. FULCRUM. (2025). A Possible Blueprint for ASEAN's 2025 Climate Finance Strategy. https://fulcrum.sg/a-possible-blueprint-for-aseans-2025-climate-finance-strategy/