NHẬT BẢN ĐẨY NHANH "ĐỘNG MẠCH HYDROGEN" – KẾT NỐI ĐÔNG BẮC ĐẾN KYUSHU

NHẬT BẢN ĐẨY NHANH "ĐỘNG MẠCH HYDROGEN" – KẾT NỐI ĐÔNG BẮC ĐẾN KYUSHU

Ngày 31 tháng 8 năm 2026 | Annie Nguyễn

Fukushima, Nhật Bản – Ngày 28 tháng 8, tại tỉnh Fukushima, Hiệp hội Xúc tiến Chuỗi Giá trị Hydrogen (JH2A) đã tổ chức cuộc họp chuẩn bị khu vực nhằm hiện thực hóa "Động mạch Hydrogen" – một sáng kiến kết nối các tuyến đường huyết mạch từ Fukushima đến Fukuoka bằng xe tải nhiên liệu pin nhiên liệu (FC).

Sáng kiến này là nỗ lực hợp tác công-tư nhằm tạo nhu cầu bền vững và thúc đẩy xã hội hydrogen. JH2A là một tổ chức liên ngành, mở, được thành lập với mục đích thúc đẩy chuỗi cung ứng hydrogen và hiện thực hóa xã hội hydrogen. Hiệp hội quy tụ 27 thành viên hội đồng, bao gồm các tập đoàn lớn như Toyota, Iwatani, Air Liquide, ENEOS, Kawasaki Heavy Industries, Kansai Electric Power, Toshiba, Panasonic, Mitsubishi, Sumitomo, và nhiều công ty hàng đầu khác. Ba đồng chủ tịch của JH2A là ông Akitsugu Makino (Chủ tịch Iwatani), ông Takeshi Kunibe (Cố vấn danh dự của Tập đoàn Tài chính Mitsui Sumitomo), và ông Koji Sato (Phó Chủ tịch Toyota).

Cuộc họp chuẩn bị có sự tham dự của khoảng 80 đại biểu đến từ Quốc hội, chính phủ trung ương (bao gồm Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp - METI), các nhà sản xuất ô tô, nhà vận hành trạm hydrogen, các công ty logistics, và đại diện các địa phương.

Bối cảnh: An ninh năng lượng thúc đẩy hydrogen

Hydrogen đã thu hút sự chú ý mạnh mẽ trong sáu tháng qua không chỉ vì mục tiêu giảm phát thải hay chuyển đổi xanh, mà còn vì lý do an ninh năng lượng. Vào cuối tháng 2 năm 2026, Iran đã phong tỏa eo biển Hormuz. Với việc Nhật Bản phụ thuộc vào hơn 90% dầu thô nhập khẩu từ Trung Đông, sự kiện này là một hồi chuông cảnh tỉnh. Chính phủ Nhật đã quyết định giải phóng dầu thô dự trữ quốc gia vào tháng 3, và giá dầu Brent đã tăng vọt lên 126 USD/thùng vào cuối tháng 4. Cho đến cuối tháng 8, việc vận chuyển qua eo biển Hormuz vẫn bị hạn chế nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, Hiệp hội Công nghiệp Ô tô Nhật Bản (JAMA) cũng thúc đẩy hydrogen như một chiến lược để đảm bảo năng lực cạnh tranh công nghiệp bằng cách xuất khẩu các công nghệ mà Nhật Bản có lợi thế. Ba lĩnh vực công nghệ được xác định là lợi thế bao gồm: sản xuất (điện phân nước), vận chuyển và lưu trữ (công nghệ hydrogen lỏng), và sử dụng (pin nhiên liệu và xe hydrogen).

"Động mạch Hydrogen" – Mục tiêu và lộ trình

Khái niệm "Động mạch Hydrogen" là việc tập trung đưa xe tải pin nhiên liệu vào hoạt động trên các tuyến đường bộ chính và phát triển các trạm hydrogen dọc theo các tuyến đường này. Mục tiêu là tạo ra nhu cầu hydrogen trong lĩnh vực vận tải và lan tỏa sang các ngành công nghiệp khác.

Sáu khu vực được xác định là trọng điểm bao gồm: Fukushima, Tokyo, Kanagawa, Aichi, Hyogo và Fukuoka. Khoảng 30 trạm hydrogen phục vụ xe thương mại sẽ được xây dựng tại các khu vực này. Hiệp hội Công nghiệp Ô tô Nhật Bản (JAMA) đã đặt ra các mục tiêu cụ thể cho 10 năm tới:

• Số lượng xe tải hydrogen lớn: 1.500 xe (tương đương mức tiêu thụ hydrogen khoảng 7.500 tấn/năm).

• Số lượng trạm hydrogen mới: 30 trạm.

• Giá hydrogen mục tiêu: 1.000 yen/kg.

Cơ sở cho các mục tiêu này là mức tiêu thụ 250 tấn hydrogen mỗi năm cho mỗi trạm, tương đương với 50 xe tải hạng nặng. Với mức nhu cầu này, hoạt động kinh doanh trạm hydrogen được kỳ vọng là khả thi về mặt kinh tế.

Lý do lĩnh vực vận tải được ưu tiên hàng đầu trong việc sử dụng hydrogen là vì sự chênh lệch giá. Khi so sánh các lĩnh vực khác nhau, mức giá hydrogen có thể chấp nhận được đối với xe khách và xe thương mại là cao nhất, do giá xăng và dầu diesel vốn đã cao, chênh lệch với hydrogen tương đối nhỏ.

Lộ trình của Động mạch Hydrogen được chia thành hai giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (đến năm 2030): Khởi động các mô hình tại Fukushima (Tohoku), Tokyo (Vùng thủ đô), Aichi (Trung bộ), Hyogo (Kansai), và Fukuoka (Kyushu). Trục chính Fukushima-Tokyo sẽ được vận hành đầu tiên. Mục tiêu đạt 500 xe tải và 10 trạm.

• Giai đoạn 2 (2030-2035): Mở rộng nhu cầu đã tạo ra từ Giai đoạn 1, đạt mục tiêu 1.500 xe và 30 trạm.

Trạm Hydrogen Motomiya IC – Hình mẫu cho tương lai

Một điểm nhấn quan trọng của cuộc họp là chuyến thăm thực tế Trạm Hydrogen Motomiya IC. Đây là trạm dành cho xe tải hydrogen cỡ lớn, nằm cách đường cao tốc Tohoku 1,5 km, gần các trung tâm phân phối của các công ty vận tải lớn. Trạm do Air Liquide Japan vận hành.

Trạm có bốn đặc điểm nổi bật:

1. Độ tin cậy vận hành: Trạm được trang bị hai hệ thống chính để đảm bảo dự phòng và hoạt động 24/7, 365 ngày. Kể từ khi khai trương vào ngày 15 tháng 5 năm 2024 đến thời điểm phỏng vấn (28 tháng 8), trạm đã hoạt động liên tục 836 ngày mà không ngừng nghỉ.

2. Không gian rộng rãi: Diện tích trạm là 6.600 mét vuông, lớn gấp khoảng 4 lần so với trạm dành cho xe khách thông thường, đáp ứng nhu cầu di chuyển và vận hành của xe tải lớn.

3. Tiện ích tích hợp: Trạm nằm cạnh một trạm dịch vụ dành cho xe tải của công ty ENEOS, cho phép tài xế sử dụng các tiện ích như rửa xe và nghỉ ngơi.

4. Năng suất cao: Trạm có khả năng nạp đồng thời cho xe tải lớn và nhỏ, và có thể thực hiện nhiều lần nạp liên tục, đáp ứng nhu cầu vận hành thực tế của đội xe.

Những đặc điểm này giúp trạm Motomiya IC mang lại trải nghiệm sử dụng tương tự như việc tiếp nhiên liệu dầu diesel tại các trạm dịch vụ truyền thống.

Công nghệ vận chuyển hydrogen: MEGC – Giảm chi phí logistics

Một trong những yếu tố then chốt để hạ giá thành hydrogen là tối ưu hóa vận chuyển. Air Liquide Japan đang tiên phong thử nghiệm công nghệ MEGC (Multiple Element Gas Container). Container này có thể chứa được 850 kg hydrogen ở áp suất 30 MPa, hoặc lên đến 1.330 kg ở áp suất 64 MPa, trong khi xe bồn truyền thống chỉ chở được 210 kg.

Việc tăng tải trọng giúp giảm đáng kể chi phí vận chuyển. Ví dụ, để vận chuyển 36 tấn hydrogen/năm, xe bồn 210 kg cần 180 chuyến và chi phí 18 triệu yen. Với MEGC 30 MPa, chỉ cần 43 chuyến và chi phí 4,3 triệu yen, tức là tiết kiệm được hơn 75% chi phí.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất để áp dụng MEGC tại Nhật Bản là khung pháp lý. Châu Âu coi MEGC như một thiết bị thống nhất để kiểm tra, trong khi Nhật Bản yêu cầu kiểm tra từng ống riêng lẻ và gắn van cho từng ống, chưa có tiêu chuẩn cho container cố định. Air Liquide Japan đã nhận được sự ủy quyền từ NEDO (Tổ chức Phát triển Công nghệ và Năng lượng Mới) để bắt đầu chương trình thử nghiệm MEGC tại Nhật Bản từ năm tài khóa 2027, nhằm thu thập dữ liệu an toàn để thuyết phục các cơ quan quản lý.

Phá vỡ "thế bí" ba bên: Cần sự phối hợp đồng bộ

Thách thức lớn nhất trong việc hiện thực hóa Động mạch Hydrogen là "thế bí" giữa ba bên:

• Nhà sản xuất ô tô: Không thể quyết định đầu tư sản xuất hàng loạt nếu không có tầm nhìn rõ ràng về nhu cầu và cơ sở hạ tầng. Họ cũng khó chia sẻ thông tin chi tiết về kế hoạch vì đó là bí mật kinh doanh.

• Nhà vận hành trạm: Không thể đầu tư xây mới nếu không thấy nhu cầu chắc chắn và giá hydrogen cạnh tranh.

• Chủ hàng và công ty logistics: Không thể cam kết số lượng xe và lộ trình nếu không biết vị trí trạm, giá xe và giá hydrogen.

Đây là một vòng luẩn quẩn: giá xe cao, hydrogen đắt, trạm không có, giá không giảm. Để phá vỡ thế bí này, các bên liên quan phải cùng lúc hành động và chia sẻ thông tin. Chính phủ đã cam kết hỗ trợ và đang thúc đẩy các cuộc đối thoại này.

Các bên liên quan và những bước đi cụ thể

• Hino Motors: Đã sản xuất 5 xe tải FC mẫu "Profia Z FCV" từ tháng 5/2023 và bắt đầu sản xuất hàng loạt 100 xe từ tháng 10/2025. 50 xe trong số đó đã được đặt hàng bởi 16 công ty và sẽ được đưa vào hoạt động, trong đó có 13 xe dành cho các tuyến đường ở vùng Tohoku. Hino đang phát triển thế hệ xe tải FC tiếp theo với hai phiên bản: một phiên bản tối ưu hóa tải trọng (tương đương xe diesel) và một phiên bản tối ưu hóa quãng đường di chuyển, dự kiến ra mắt vào khoảng năm 2030.

• Fukushima: Với vị thế tiên phong, tỉnh đã có những bước đi mạnh mẽ như đưa xe buýt FC vào hoạt động (2020), xe bán hàng lưu động (2022), xe buýt trường học, xe bán tải và xe cảnh sát. Hiện có 27 xe tải FC hoạt động. Tỉnh cam kết chuyển đổi 1% đội xe công sang xe FC. Tỉnh cũng gặp nhiều thách thức (thiếu trạm, chi phí, thời tiết lạnh) và đang nỗ lực giải quyết. Mục tiêu là đến năm 2040, sử dụng 100% năng lượng tái tạo cho nhu cầu năng lượng của tỉnh, với hydrogen là trụ cột.

• Các công ty logistics:

  • Yamato Transport: Đã thử nghiệm xe tải FC trên tuyến Tokyo-Gunma từ tháng 5/2023 và khẳng định đã chuyển từ giai đoạn thử nghiệm sang giai đoạn thực hiện.

  • Japan Post: Đã đưa vào sử dụng 5 xe tải FC nhỏ ở Tokyo từ năm 2022 và sẽ đưa 5 xe tải FC lớn vào hoạt động trên tuyến Tokyo-Toyama trong năm 2026.

  • Nippon Express: Đang vận hành 20 xe tải FC lớn trong khu vực vịnh Tokyo và đã đặt hàng xe tải FC cho Động mạch Hydrogen, dự định sử dụng trên tuyến Narita-Tokyo và sẽ tiếp nhiên liệu tại trạm Motomiya IC.

• Các bên khác: Iwatani kêu gọi các bên sớm chia sẻ thông tin về kế hoạch, lộ trình và hỗ trợ để họ có thể quyết định đầu tư trạm.

Tầm nhìn tương lai và bước đi tiếp theo

Cuộc họp kết thúc với thông báo rằng cuộc họp chuẩn bị khu vực tiếp theo dự kiến sẽ được tổ chức tại Tokyo vào tháng 12. Tokyo sẽ đại diện cho nhu cầu của khu vực đô thị lớn, trong khi Fukushima là hình mẫu cho các thành phố nhỏ hơn. Sự kết nối giữa các khu vực này sẽ tạo ra "Động mạch".

Ông Koji Sato, Đồng Chủ tịch JH2A, nhấn mạnh đây là một bước tiến quan trọng trong việc hiện thực hóa xã hội hydrogen. Ông kêu gọi các bên coi những thách thức riêng là những tuyên bố hành động, thay vì lý do để trì hoãn. Ông cho rằng mô hình "Fukushima 1.0" sẽ được kết nối với các khu vực khác thông qua "Động mạch Hydrogen" để tạo nên "Fukushima 2.0".