Khoáng sản quan trọng và vị thế của Việt Nam: Cơ hội giữa cuộc đua toàn cầu

Ngày 17 tháng 8 năm 2026 | Bùi Văn Hợi, kỹ sư hạ tầng thâm niên

Khoáng sản quan trọng (critical minerals) như lithium, đất hiếm, coban, niken và graphite đang trở thành tâm điểm của cuộc cạnh tranh địa chính trị và chiến lược công nghiệp toàn cầu. Chúng là nguyên liệu không thể thiếu cho pin xe điện, turbine gió, thiết bị bán dẫn và quốc phòng. Cuộc đua giành quyền kiểm soát chuỗi cung ứng này đang diễn ra gay gắt, và Việt Nam, với tiềm năng khoáng sản đa dạng, đứng trước cơ hội lịch sử để tham gia vào thị trường chiến lược này.

Bản đồ phân vùng đất hiếm của Australia, quốc gia trữ lượng lớn 

Bức tranh toàn cảnh: Tiềm năng và thách thức của các cường quốc

Australia, Canada và Mỹ đều sở hữu trữ lượng khoáng sản quan trọng đáng kể. Australia là nhà sản xuất lithium hàng đầu thế giới (49% sản lượng toàn cầu) và cũng là quốc gia đứng đầu về trữ lượng vàng, quặng sắt, chì, rutile, uranium, vanadium, kẽm và zircon. Canada có trữ lượng lớn niken, coban và đồng. Mỹ đang nỗ lực khai thác nguồn tài nguyên trong nước với các chính sách thúc đẩy như Đạo luật Securing America’s Critical Minerals Supply Act và các biện pháp tài chính quy mô lớn.

Tuy nhiên, cả ba quốc gia đều gặp phải những rào cản đáng kể. Quy trình phê duyệt dự án khai thác và xây dựng nhà máy chế biến thường kéo dài 10 đến 15 năm, trong khi rào cản về môi trường, xã hội và năng lực tài chính là những trở ngại hiện hữu. Trong khi đó, Trung Quốc đã xây dựng một hệ sinh thái hoàn chỉnh và vượt trội: kiểm soát khoảng 70% sản lượng khai thác và 90% công suất chế biến đất hiếm toàn cầu, sở hữu công nghệ từ sơ chế đến tinh luyện, với chi phí lao động thấp, dân số đông và lực lượng lao động lành nghề, giúp giảm giá thành sản phẩm. Điều này tạo ra sự áp đảo khó cạnh tranh trực tiếp.

Phản ứng của các nước: Chiến lược vượt qua thách thức

Nhận thức rõ điểm yếu, các nước đã đưa ra chiến lược đối phó. Họ không cố cạnh tranh trực tiếp với Trung Quốc về giá mà tập trung vào các lợi thế khác: xây dựng chuỗi cung ứng xanh, minh bạch và bền vững về môi trường và xã hội (ESG), đồng thời tăng cường hợp tác giữa các quốc gia có chung lợi ích.

Australia đầu tư mạnh mẽ vào khảo sát địa chất với chương trình Resourcing Australia’s Prosperity (3,4 tỷ AUD trong 35 năm) và thành lập Kho dự trữ Chiến lược Khoáng sản Quan trọng (1,2 tỷ AUD) để ứng phó với gián đoạn nguồn cung. Canada và Mỹ thúc đẩy các hiệp định song phương, như Thỏa thuận Khung Khoáng sản Quan trọng Mỹ - Australia (2025) và các tuyên bố chung Mỹ - Canada. Các nước này đang nỗ lực hợp tác để xây dựng một "hệ sinh thái khoáng sản của các nước đồng minh".

Việt Nam: Cơ hội từ chiến lược thông minh và sự tham gia của doanh nghiệp SME

Việt Nam không cần và không thể cạnh tranh sòng phẳng với Trung Quốc về quy mô. Thay vào đó, đây là lúc để tận dụng vị thế khác biệt. Việt Nam có tiềm năng về đất hiếm, đồng, chì, kẽm, thiếc và các khoáng sản khác, và có thể đóng vai trò chiến lược trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Để làm được điều này, cần một chiến lược quốc gia toàn diện và bài bản.

Thực trạng chiến lược: Việt Nam đã có những bước đi đầu tiên như phê duyệt Chiến lược Địa chất và Khoáng sản đến năm 2030, tầm nhìn 2045 và "Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn 2050". Các khung chính sách đã có, nhưng điều quan trọng là phải chuyển từ chiến lược sang hành động cụ thể.

Một số yếu tố cấu thành chiến lược quốc gia hiệu quả

Đánh giá nguồn lực là bước đầu tiên và quan trọng, đòi hỏi đầu tư mạnh mẽ vào khảo sát, đánh giá trữ lượng và tiềm năng khoáng sản chiến lược, đặc biệt là đất hiếm và các khoáng sản công nghệ cao, với sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại. Tiếp theo là phát triển năng lực chế biến, với chiến lược cụ thể để thu hút đầu tư và xây dựng các nhà máy chế biến sâu, ít nhất là ở các công đoạn sơ chế, để gia tăng giá trị và giảm phụ thuộc vào xuất khẩu quặng thô.

Việc xây dựng và tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG) khắt khe, minh bạch sẽ là lợi thế cạnh tranh then chốt để thu hút các tập đoàn và quỹ đầu tư quốc tế yêu cầu nguồn cung "xanh và sạch". Song song đó, cần đầu tư cho hạ tầng logistics, cảng biển và năng lượng để hỗ trợ khai thác và chế biến. Cuối cùng, Việt Nam cần chủ động tham gia các sáng kiến và đàm phán với các đối tác chiến lược (như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia) để thiết lập các thỏa thuận hợp tác về công nghệ, tài chính và tiêu thụ sản phẩm.

Vai trò quan trọng của doanh nghiệp SME

Kinh nghiệm từ các nước cho thấy, một ngành công nghiệp khoáng sán bền vững không thể chỉ dựa vào các tập đoàn lớn. Việc xây dựng một hệ sinh thái với sự tham gia của hàng nghìn doanh nghiệp SME là rất quan trọng. Để doanh nghiệp SME tham gia sâu vào chuỗi cung ứng, cần có một hệ thống hỗ trợ toàn diện.

Về hỗ trợ tài chính, cần có các chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng và bảo lãnh vay vốn dành riêng cho các dự án khai thác và chế biến quy mô vừa và nhỏ. Chính phủ có thể đóng vai trò là nhà đầu tư mồi hoặc cùng chịu rủi ro với doanh nghiệp, thu hút vốn tư nhân. Về hỗ trợ kỹ thuật và công nghệ, Chính phủ và các tổ chức nghiên cứu cần có chương trình chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật và phòng thí nghiệm đạt chuẩn, và tạo điều kiện cho các SME tiếp cận các công nghệ chế biến và tinh luyện tiên tiến, thân thiện môi trường.

Về chính sách thị trường, ưu tiên trong đấu thầu, cơ chế đặt hàng, hoặc ưu đãi cho các sản phẩm, dịch vụ từ SME là cách tạo động lực. Ngoài ra, các doanh nghiệp SME cần được hỗ trợ kết nối với các tập đoàn lớn để trở thành nhà cung cấp trong chuỗi giá trị. Cuối cùng, cần có cơ chế "một cửa" cho các dự án khai thác và chế biến khoáng sản, rút ngắn thời gian phê duyệt để tạo thuận lợi cho SME, vốn có nguồn lực tài chính và nhân sự hạn chế hơn.

Kết luận: Cửa sổ cơ hội cho Việt Nam

Cuộc đua giành khoáng sản quan trọng đã mở ra một "cửa sổ cơ hội" cho Việt Nam. Thay vì cạnh tranh trực tiếp về giá, Việt Nam có thể đi theo hướng của các nước phát triển: tạo ra một chuỗi cung ứng có trách nhiệm, minh bạch và chất lượng. Một chiến lược quốc gia bài bản, kết hợp với việc khơi thông tiềm năng của các doanh nghiệp SME thông qua các chính sách hỗ trợ tài chính, công nghệ và thủ tục hành chính thông thoáng, sẽ là chìa khóa để Việt Nam không chỉ là một mắt xích, mà còn là một nhân tố quan trọng trong chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng toàn cầu, tạo ra giá trị kinh tế lớn và củng cố vị thế địa chính trị trong kỷ nguyên mới.