Hydrogen không thiếu công nghệ—chúng ta chỉ đang quên cách các cuộc chuyển đổi năng lượng thực sự diễn ra
Bởi Lê Ngọc Ánh Minh, Chủ tịch CLB Hydrogen Việt Nam ASEAN (VAHC)
Trong hơn một thập kỷ qua, câu chuyện về hydrogen trên toàn cầu dường như mắc kẹt trong một vòng lặp. Tại các diễn đàn ngành, các buổi gặp gỡ nhà đầu tư hay các hội nghị chính sách, những lo ngại quen thuộc liên tục được nhắc lại: không có hạ tầng nên không có nhu cầu; không có nhu cầu nên không có đầu tư. Máy điện phân còn đắt. Người mua không ký hợp đồng dài hạn. Chính phủ do dự vì tương lai chưa rõ ràng. Nhà sản xuất phàn nàn về tiêu chuẩn khắt khe. Người tiêu dùng phàn nàn về giá cao. Đó là bài toán “quả trứng – con gà”—và đã trở thành câu chuyện trung tâm của hydrogen. Nhưng có một sự thật ít được nói đến: những lập luận này không mới, và cũng không giải thích được vì sao hydrogen đang gặp khó khăn. Để hiểu điều đó, chúng ta cần nhìn lại—không phải tương lai, mà là quá khứ—cách các cuộc chuyển đổi năng lượng đã thực sự diễn ra.
Ngộ nhận về một cuộc chuyển đổi “được chuẩn bị hoàn hảo”
Ngày nay, hydrogen thường được xem như một trường hợp đặc biệt: một lĩnh vực phức tạp, cần được thiết kế hoàn chỉnh, trợ cấp đầy đủ và tối ưu công nghệ trước khi có thể mở rộng. Lịch sử cho thấy điều ngược lại. Các chuyển đổi từ sinh khối sang than đá, từ than sang dầu, hay từ động cơ hơi nước sang động cơ đốt trong không bắt đầu bằng hạ tầng hoàn chỉnh, công nghệ tối ưu hay chính sách đồng bộ. Chúng bắt đầu một cách cục bộ, thiếu hoàn hảo và thậm chí hỗn loạn.
Than đá từng chỉ chiếm một tỷ trọng rất nhỏ trong tiêu thụ năng lượng toàn cầu đầu thế kỷ 19, nhưng đã trở thành nguồn năng lượng chủ đạo trong vòng một thế kỷ. Dầu mỏ cũng vậy—được khai thác từ giữa thế kỷ 19 nhưng phải mất nhiều thập kỷ mới thay thế than trong giao thông và công nghiệp. Không có giai đoạn nào mà các chính phủ chờ “đủ điều kiện” rồi mới hành động. Thị trường cũng không đòi hỏi công nghệ phải hoàn hảo ngay từ đầu. Thứ dẫn dắt tất cả là một yếu tố rất đơn giản: lợi thế kinh tế trong những ứng dụng cụ thể.
Nhu cầu luôn đi trước, hạ tầng theo sau
Một trong những hiểu lầm lớn nhất trong tranh luận về hydrogen hiện nay là: phải có hạ tầng trước thì mới có nhu cầu. Lịch sử cho thấy điều ngược lại. Xe ô tô xuất hiện trước khi có mạng lưới trạm xăng. Điện được sử dụng trong phạm vi hẹp trước khi có lưới điện quốc gia. Khí tự nhiên chỉ bùng nổ sau khi có nhu cầu đủ lớn để biện minh cho hệ thống đường ống. Trong tất cả các trường hợp đó, thị trường hình thành trong các “ngách” trước, rồi mới mở rộng ra quy mô lớn. Hydrogen ngày nay lại đang bị yêu cầu đi theo hướng ngược lại: phải chứng minh được quy mô lớn trước khi có thị trường thực sự. Đây chính là điểm nghẽn cốt lõi.
Gánh nặng của sự “hoàn hảo”
Một khác biệt quan trọng nữa là kỳ vọng về mức độ hoàn thiện. Than đá thời kỳ đầu gây ô nhiễm nghiêm trọng. Dầu mỏ phát triển trong nhiều thập kỷ mà gần như không có tiêu chuẩn môi trường. Động cơ đốt trong phải mất hàng chục năm mới đạt hiệu suất cao và được kiểm soát phát thải. Trong khi đó, hydrogen hiện nay phải:
- Phát thải thấp ngay từ đầu
- Đáp ứng tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc nghiêm ngặt
- Cạnh tranh về chi phí với nhiên liệu truyền thống
Nói cách khác, hydrogen không được phép “tiến hóa dần”—mà bị yêu cầu phải hoàn hảo ngay khi xuất hiện. Đây là một kỳ vọng phi thực tế.
Một cuộc chuyển đổi dựa vào chính sách nhưng thiếu thị trường
Khác với các chuyển đổi trước đây, hydrogen hiện nay chủ yếu được thúc đẩy bởi chính sách, đặc biệt là mục tiêu giảm phát thải. Điều này là cần thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Nhưng nó cũng tạo ra một nghịch lý: Chính sách đang cố thay thế thị trường, thay vì tạo điều kiện cho thị trường hình thành. Các cơ chế như trợ giá, hợp đồng chênh lệch (CfD), hay tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm giảm rủi ro. Nhưng chúng không giải quyết được vấn đề cốt lõi: thiếu nhu cầu tự nhiên. Hệ quả là tất cả các bên đều rơi vào trạng thái chờ đợi:
- Người mua chờ giá giảm
- Nhà sản xuất chờ đơn hàng
- Nhà cung cấp thiết bị chờ thị trường
- Chính phủ chờ tín hiệu rõ ràng hơn
Mỗi bên đều hành xử hợp lý. Nhưng tổng thể hệ thống lại rơi vào bế tắc.
Bài học từ lịch sử – và điều chúng ta đang bỏ qua
Nếu có một bài học xuyên suốt trong các cuộc chuyển đổi năng lượng, thì đó là:
Chuyển đổi không bắt đầu từ sự tối ưu toàn hệ thống. Chúng bắt đầu từ lợi thế cục bộ.
Than đá thắng ở nơi thiếu gỗ. Dầu mỏ thắng trong giao thông. Điện lan rộng vì tính tiện dụng. Hydrogen cũng sẽ như vậy. Nó sẽ không được triển khai vì “sạch”—mà vì có những ứng dụng cụ thể nơi nó đủ tốt để sử dụng, ngay cả khi chưa hoàn hảo.
Một cách tiếp cận khác: xây thị trường trước, rồi chuyển đổi
Cách tiếp cận hiện nay—đợi chi phí giảm, hạ tầng hoàn thiện, chính sách rõ ràng—có thể dẫn đến trì hoãn vô thời hạn. Một hướng đi thực tế hơn là đảo ngược trình tự:
1. Tập trung vào các thị trường ngách ban đầu
Các khu công nghiệp, cảng biển, khai khoáng hoặc các cụm hóa chất là nơi hydrogen có thể triển khai trong phạm vi kiểm soát.
2. Chấp nhận chi phí cao ở giai đoạn đầu hoặc chấp nhận mức độ phát thải rồi kéo giảm dần
Mọi công nghệ năng lượng mới đều bắt đầu với chi phí cao. Quy mô và học hỏi mới là yếu tố kéo giá xuống. Trước khi phổ biến hydrogen xanh, hydrogen sạch thì hãy bắt đầu bằng hydrogen xám, loại dễ phổ biến và giá rẻ rồi dần cải thiện mức độ phát thải
3. Giảm rủi ro phía cầu thay vì chỉ hỗ trợ phía cung
Chính phủ có thể đóng vai trò bảo lãnh nhu cầu thông qua mua sắm công, hợp đồng dài hạn hoặc cơ chế cam kết tiêu thụ.
4. Linh hoạt trong tiêu chuẩn
Các tiêu chuẩn cần phát triển cùng thị trường, thay vì trở thành rào cản ngay từ đầu.
Hydrogen không thất bại—chỉ đang đi sai trình tự
Hydrogen thường bị mô tả là “đang chững lại”. Thực tế không phải vậy. Hydrogen không thiếu công nghệ, vốn hay tham vọng. Nó đang gặp khó vì được triển khai theo một trình tự mà chưa từng có cuộc chuyển đổi năng lượng nào trong lịch sử đi theo. Chúng ta đang cố xây dựng hệ thống trước khi có thị trường. Lịch sử cho thấy đây là cách làm ngược.
Câu hỏi cần được đặt lại
Cuộc tranh luận về hydrogen hiện nay xoay quanh nhiều vấn đề kỹ thuật:
- Hiệu suất điện phân
- Chi phí thu giữ carbon
- Tiêu chuẩn “hydrogen xanh”
Tất cả đều quan trọng. Nhưng câu hỏi mang tính quyết định lại đơn giản hơn nhiều:
Ở đâu hydrogen đã đủ tốt để sử dụng ngay hôm nay?
Trả lời được câu hỏi này—thị trường sẽ hình thành, và hệ sinh thái sẽ tự điều chỉnh. Nếu không, chúng ta sẽ tiếp tục lặp lại cùng một cuộc tranh luận trong nhiều năm tới—vẫn là câu chuyện “quả trứng và con gà”, nhưng không có lời giải.
