Điêu khắc thời hiện đại: giao điểm của nghệ thuật, không gian công cộng và cần tính toán giá trị kinh tế lâu dài
Lê Ngọc Ánh Minh
Ngày 5 tháng 2 năm 2026
Trong khi các đô thị hiện đại ngày càng mở rộng không gian công cộng và đầu tư vào kiến trúc cảnh quan, vai trò của điêu khắc trong không gian đô thị không chỉ dừng lại ở giá trị thẩm mĩ hay biểu tượng văn hoá — mà còn liên quan mật thiết đến giá trị kinh tế lâu dài, khả năng thu hút du lịch, định vị thương hiệu đô thị và sự tương tác của cộng đồng.
Điêu khắc thời hiện đại, khi tiếp cận đúng trọng tâm dự án, có thể trở thành điểm nhấn tạo giá trị gia tăng cho đô thị, tạo ấn tượng sâu sắc trong nhận thức của người dân và du khách. Tuy nhiên, việc thực hiện còn nhiều hạn chế, thường là quá trình “đặt hàng” trực tiếp từ cơ quan quản lý, thiếu sự tham gia của cộng đồng nghệ sĩ chuyên nghiệp và định hướng sáng tạo rõ ràng.
1. Tượng ‘giọt nước mắt’ — không chỉ là biểu tượng
Mới đây tại Công viên số 1 Lý Thái Tổ, TP. Hồ Chí Minh, một tượng đài hình giọt nước mắt cao 6 m đã được lắp đặt để tưởng niệm những người đã mất trong đại dịch COVID-19. Tác phẩm được làm bằng thép không gỉ phản chiếu, bố cục rỗng tạo hình trái tim khi ánh sáng xuyên qua để truyền tải thông điệp yêu thương và lòng nhân ái. Đây là một điểm nhấn trong tổng thể công viên mới — không gian cộng đồng xanh giữa lòng thành phố hiện đại, vừa mang tính nhân văn, vừa đủ sức thu hút sự chú ý từ công chúng. Tác phẩm cũng gây nhiều trang luận trong cộng đồng.
Nhận xét: Sự kết hợp giữa hình thức và thông điệp cho thấy điêu khắc hiện đại không chỉ để xem mà còn để cảm nhận và suy ngẫm, là cầu nối giữa trí nhớ cộng đồng và không gian thị dân.
Chú ý về chi phí: Tính đến thời điểm hiện tại, báo chí không công bố con số chi phí cụ thể cho tượng giọt nước mắt ở công viên này. Nhiều dự án kiểu này thường được tính dàn trải trong tổng dự án công viên và không tách riêng ra để công khai.
2. Tượng Cá Ông ở Vũng Tàu — biểu tượng văn hoá kết hợp giá trị cảnh quan
Ở Quảng trường Cột cờ Bãi Sau Vũng Tàu, một tượng Cá Ông (cá voi) bằng đồng đỏ cao khoảng 8–8,8 m, nặng gần 50 tấn được hoàn thiện và đưa vào sử dụng sau hơn hai tháng thi công. Đây là một phần của dự án chỉnh trang tuyến đường Thùy Vân — một không gian công cộng với vỉa hè, cây xanh, dịch vụ và hệ thống chiếu sáng nghệ thuật. Công trình được thiết kế đặt giữa bể nước với hệ thống phun nước và chiếu sáng, tạo điểm nhấn cảnh quan về đêm cũng như kết nối yếu tố văn hoá tín ngưỡng dân gian với hình tượng Cá Ông — vị linh vật được ngư dân miền biển tôn kính.
Chi phí: Theo thông tin báo chí, tượng cá voi có tổng mức đầu tư khoảng 50 tỷ đồng (phần gói thầu xây lắp chính xác hơn ghi khoảng 40 tỷ đồng cho phần thi công, còn lại là phụ trợ của dự án Công viên Bãi Sau gần 1.100 tỷ đồng). 40 tỷ đồng nếu quy đổi ra vàng thì cũng gần 20kg. Một khối lượng khá lớn đủ để nhà điều khắc tài ba sáng tác ra tác phẩm để đời.
Ý nghĩa kinh tế: Đây là ví dụ rõ rệt về cách một tác phẩm điêu khắc có thể tăng sức hấp dẫn du lịch, gia tăng thời gian lưu lại của khách, thúc đẩy hoạt động kinh doanh dịch vụ quanh điểm đến — tạo nên “giá trị kinh tế mềm” bền vững hơn chỉ giá trị xây dựng ban đầu.
3. Đề xuất đổi mới khi thực hiện điêu khắc công cộng bằng ngân sách nhà nước
Để nâng cao chất lượng nghệ thuật và hiệu quả kinh tế — xã hội của các tác phẩm điêu khắc do ngân sách chi trả, tôi đề xuất hai hướng đi chiến lược sau:
Đề xuất 1 — Tổ chức cuộc thi tuyển chọn điêu khắc gia trong và ngoài nước
-
Không còn đặt hàng trực tiếp với một đơn vị hay cá nhân duy nhất.
-
Xây dựng bộ tiêu chí rõ ràng theo từng dự án (tính tương tác, tinh thần đề tài, bền vững, hòa nhập với không gian, chi phí vận hành).
-
Mời các nghệ sĩ điêu khắc trong và ngoài nước tham gia thi tuyển.
-
Hội đồng giám khảo gồm chuyên gia nghệ thuật, kiến trúc sư đô thị, nhà kinh tế và người đại diện cộng đồng.
Hiệu quả: Tăng sức cạnh tranh, chọn lọc các nghệ sĩ có tầm nhìn sáng tạo thật sự, tránh lặp lại hình thức, góp phần nâng tầm giá trị tác phẩm và nổi bật hình ảnh đô thị.
Đề xuất 2 — Nghiên cứu sử dụng vàng như vật liệu nghệ thuật cao cấp
-
Vàng tự thân là vật liệu duy trì giá trị theo thời gian, không bị oxy hóa hay phai mờ, đồng thời có tính hội tụ cao về mặt văn hoá và giá trị phong thủy.
-
Thay vì tác phẩm lớn bằng thép hay đồng, cân nhắc tác phẩm nhỏ, tinh xảo bằng vàng ròng, trưng bày trong không gian công cộng đặc biệt (nhà bảo tàng, quảng trường trọng yếu trong công viên) kèm hệ thống bảo vệ không gây cảm giác “cấm đoán”.
-
Khi xã hội đạt tới mức không có ý định trộm cắp tác phẩm vàng, điều đó tự thân là một biểu tượng về mức độ văn minh, tin tưởng xã hội và ý thức cộng đồng.
Xem lịch sử kim loại vàng, luôn là kim loại có giá tăng xuyên suốt lịch sử và tương lai
Lợi thế:
-
Tác phẩm nghệ thuật sẽ không mất giá theo thời gian và có thể lợi nhuận hóa giá trị tài sản nếu được quản lý thông minh (bảo tàng, tour tham quan có hướng dẫn, triển lãm nghệ thuật).
-
Việc trưng bày vàng trong không gian văn hoá công cộng tạo ra “điểm đến nghệ thuật” đẳng cấp quốc tế, thu hút người xem trong và ngoài nước.
Tác phẩm “Constellation of Voices” của George Condo. Jonathan Ticher/Nhà hát Opera Metropolitan. Nguồn the Observer
3. Không gian dành cho trưng bày nghệ thuật điêu khắc lưu động
Các không gian công cộng như quảng trường và công viên cần được quy hoạch những khu vực phù hợp để tổ chức trưng bày thường xuyên các tác phẩm điêu khắc và các loại hình nghệ thuật khác của nghệ sĩ trong nước và quốc tế. Thông qua việc triển khai các hình thức điêu khắc “mềm” và mang tính lưu động, người dân và du khách sẽ có thêm cơ hội tiếp cận, thưởng thức và giao lưu nghệ thuật đến từ nhiều vùng miền trong cả nước cũng như từ các quốc gia khác. Cách tiếp cận này góp phần tăng cường tương tác văn hóa, làm phong phú không gian công cộng đô thị và thúc đẩy sự hình thành một môi trường văn hóa năng động, cởi mở và hội nhập.
4. Kết luận
Điêu khắc đô thị thời hiện đại không chỉ là hình khối trong không gian, mà còn là trạng thái cảm nhận và giá trị cộng đồng — kinh tế — văn hoá. Hai ví dụ gần đây ở TP. Hồ Chí Minh và Vũng Tàu cho thấy tiềm năng to lớn của nghệ thuật điêu khắc trong việc tạo nên biểu tượng đô thị và gia tăng giá trị kinh tế mềm cho điểm đến.
Để phát huy tối đa hiệu quả đó, cần những bước đi đổi mới trong cách chọn nghệ sĩ, định hướng sáng tạo và vật liệu sử dụng — qua đó không chỉ làm đẹp thành phố, mà còn tạo ra di sản nghệ thuật có giá trị bền vững, đóng góp cho cộng đồng và nâng tầm vị thế của đô thị Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.
