Tái cấu trúc trật tự năng lượng: Xung đột Mỹ-Iran, Petrodollar và Động lực Hydrogen

Ngày 1/3/2026, Ban Thư ký VAHC

Cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran khởi phát từ cuối tháng 2/2026 không đơn thuần là một đợt leo thang quân sự, mà là một phép thử đối với cấu trúc an ninh năng lượng toàn cầu. Các đợt không kích phối hợp nhằm vào cơ sở quân sự và hạt nhân của Iran được Washington lý giải là hành động ngăn chặn rủi ro hạt nhân sau khi tiến trình đàm phán rơi vào bế tắc. Tehran đáp trả bằng các cuộc tấn công tên lửa và thiết bị bay không người lái vào mục tiêu trong khu vực, khiến môi trường an ninh Trung Đông trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Nga lên án mạnh mẽ, làm gia tăng nguy cơ phân cực giữa các cường quốc. Điều đáng lưu ý không nằm ở cường độ ban đầu của các cuộc tấn công, mà ở khả năng kéo dài và lan rộng nếu thiếu cơ chế hạ nhiệt ngoại giao. Một khi xung đột vượt khỏi khuôn khổ “răn đe giới hạn”, nó có thể tái định hình cách thị trường định giá rủi ro địa chính trị trong nhiều năm tới.

Tác động trực tiếp nhất xuất hiện tại Eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển khoảng một phần năm thương mại dầu và khí đốt toàn cầu. Vị trí địa lý của Iran khiến bất kỳ bất ổn nào tại đây đều mang tính hệ thống. Khác với Venezuela, nơi sự suy giảm sản lượng chủ yếu bắt nguồn từ khủng hoảng nội tại và cấm vận, Iran gắn chặt với mạng lưới vận tải năng lượng quốc tế. Vì vậy, rủi ro không chỉ là thiếu hụt sản lượng mà còn là gián đoạn luồng chảy. Trong kịch bản xung đột kéo dài nhưng không phong tỏa hoàn toàn Hormuz, giá dầu có xu hướng duy trì ở mức cao và biến động mạnh do “phí bảo hiểm rủi ro” được duy trì liên tục. Mỹ có thể gia tăng sản lượng dầu đá phiến, song khả năng mở rộng nhanh bị giới hạn bởi chi phí vốn và kỷ luật tài chính của ngành. OPEC và các nhà sản xuất vùng Vịnh có thể bổ sung một phần nguồn cung, nhưng công suất dự phòng thực tế không đủ lớn để xóa bỏ hoàn toàn rủi ro. Nếu xung đột lan rộng và ảnh hưởng trực tiếp đến luồng vận chuyển qua Hormuz, thị trường có thể chứng kiến cú sốc cung thực sự, kéo theo lạm phát quay trở lại và gây áp lực lên chính sách tiền tệ toàn cầu. Trong bối cảnh đó, dầu mỏ không chỉ là hàng hóa mà trở thành biến số chiến lược của kinh tế vĩ mô.

Về tiền tệ, đồng USD thường củng cố vị thế trong các giai đoạn bất ổn nhờ vai trò tài sản trú ẩn và độ sâu của thị trường tài chính Mỹ. Khi dầu được định giá chủ yếu bằng USD, giá dầu tăng đồng nghĩa với nhu cầu thanh toán USD gia tăng. Do đó, hệ thống Petrodollar chưa chịu sức ép cấu trúc trong ngắn hạn; ngược lại, bất ổn càng lớn thì vai trò của USD càng được củng cố. Dù một số nền kinh tế trong khối BRICS thúc đẩy thanh toán bằng nội tệ, hệ sinh thái tài chính toàn cầu – từ thanh khoản, dự trữ ngoại hối đến thị trường phái sinh – vẫn gắn chặt với đồng đô la. Tuy nhiên, trong dài hạn, nếu thế giới phân mảnh thành các khối địa chính trị – năng lượng riêng biệt, xu hướng đa dạng hóa tiền tệ trong giao dịch năng lượng có thể gia tăng, làm suy giảm dần tỷ trọng tương đối của Petrodollar dù không gây ra cú sốc thay thế tức thì.

Trong bức tranh đó, hydrogen phát thải thấp nổi lên như một biến số chiến lược. Giá dầu cao cải thiện tương quan chi phí của hydrogen xanh và các công nghệ khử carbon, đặc biệt trong các lĩnh vực khó điện khí hóa như thép, hóa chất hay vận tải biển. Tại châu Âu và Đông Á, nơi an ninh năng lượng gắn liền với mục tiêu khí hậu, giá năng lượng biến động mạnh càng củng cố quyết tâm đầu tư vào hydrogen. Ngay cả khi Mỹ có thể tạm thời ưu tiên mở rộng sản xuất dầu trong nước, xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu vẫn được dẫn dắt bởi cam kết giảm phát thải, cơ chế định giá carbon và tiến bộ công nghệ điện phân. Nếu nguồn cung dầu được phục hồi mạnh nhờ ổn định địa chính trị hoặc tái đầu tư vào Iran và Venezuela, giá dầu thấp có thể làm chậm nhịp triển khai hydrogen trong ngắn hạn; song về dài hạn, động lực khử carbon vẫn là lực đẩy cấu trúc. Vì vậy, cuộc xung đột hiện nay không chỉ tác động đến thị trường dầu, mà còn có thể điều chỉnh tốc độ của quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.

Tóm lại, trong ngắn hạn, bất ổn địa chính trị có xu hướng đẩy dầu và USD cùng tăng. Trung hạn phụ thuộc vào mức độ gián đoạn thực tế của nguồn cung. Dài hạn, yếu tố quyết định không phải là thắng bại quân sự mà là liệu hệ thống năng lượng – tài chính toàn cầu tiếp tục vận hành quanh Petrodollar hay dần phân mảnh thành các cấu trúc mới, trong đó hydrogen đóng vai trò trung tâm của trật tự năng lượng đang hình thành.