SỐ ĐẶC BIỆT NĂM MỚI 2026 / PHỎNG VẤN
Trao đổi với ông Yoichi Miyamoto – Chủ tịch Liên đoàn các Nhà thầu Xây dựng Nhật Bản (Nikkenren)
Ngày 1 tháng 1 năm 2026
Ông Yoichi Miyamoto, Chủ tịch
Trang bìa Tầm nhìn dài hạn. Hình ảnh mô tả một thời đại mới, nơi vai trò của người lao động trong ngành xây dựng, môi trường làm việc, điều kiện lao động và hệ thống sản xuất sẽ được cải cách một cách căn bản hướng tới năm 2050 (trích từ website của Nikkenren).
Cơ hội đưa ngành xây dựng bước vào quỹ đạo tăng trưởng hướng tới tương lai
Để hiện thực hóa tăng trưởng bền vững, nhiệm vụ cấp bách hiện nay là thiết lập vững chắc cơ chế chuyển giá phù hợp và cải thiện chế độ đãi ngộ cho người lao động. Chủ tịch Yoichi Miyamoto của Liên đoàn các Nhà thầu Xây dựng Nhật Bản nhấn mạnh: “Việc chuyển giá phù hợp thông qua việc phổ cập chi phí lao động tiêu chuẩn và các điều khoản hợp đồng tiêu chuẩn chính là điều kiện tiên quyết”.
Trong bối cảnh khối lượng công trình công cộng thực tế tiếp tục suy giảm và tình trạng thiếu hụt lao động ngày càng nghiêm trọng, để bảo vệ nền tảng công nghiệp giữ vai trò trụ cột của quốc gia theo định hướng của Tầm nhìn dài hạn mới, cần phải đồng thời thúc đẩy việc đảm bảo ngân sách ổn định và cải cách thể chế. Hiện nay, ngành xây dựng đang đứng trước câu hỏi then chốt: liệu toàn ngành có thể chuyển đổi sang một cấu trúc công nghiệp bền vững hay không.
Mặc dù kết quả kinh doanh của ngành xây dựng thời gian gần đây nhìn chung khá ổn định, nhưng điều đó không đồng nghĩa với sự yên tâm. Biên lợi nhuận tuy đã bắt đầu có xu hướng cải thiện, song vẫn ở mức thấp hơn so với nhiều ngành khác. Xét trong bối cảnh cơ cấu ngành đã trì trệ trong thời gian dài, đây là một bước tiến, nhưng để đạt được mặt bằng tương đương các ngành công nghiệp thông thường, việc thực hiện chuyển giá phù hợp trên toàn bộ chuỗi cung ứng là điều không thể thiếu.
Xây dựng cơ chế phân phối thù lao công bằng
Nếu không thiết lập được cơ chế để thù lao được phân phối đúng đắn từ nhà thầu chính tới các doanh nghiệp hợp tác, và tới tận người lao động kỹ năng, thì ngành xây dựng sẽ ngày càng mất sức hút đối với thế hệ trẻ. Một kịch bản mà ngành xây dựng – lĩnh vực bảo vệ lãnh thổ và xây dựng nền tảng đời sống xã hội – không thể duy trì hoạt động là điều cần phải tuyệt đối tránh.
Việc hoàn thiện chi phí lao động tiêu chuẩn và điều khoản hợp đồng tiêu chuẩn cho các công trình xây dựng dân dụng chính là nền tảng của chuỗi cung ứng. Việc Hội đồng Thẩm định Ngành Xây dựng Trung ương tổng hợp và khuyến nghị bằng văn bản các nguyên tắc cơ bản về chi phí lao động tiêu chuẩn có ý nghĩa rất lớn, bởi lần đầu tiên đã chính thức hóa khái niệm “mức chuẩn” đối với tiền lương của lao động kỹ năng, vốn trước đây còn mơ hồ.
Những sửa đổi đối với chi phí lao động tiêu chuẩn và hợp đồng tiêu chuẩn cho công trình dân dụng là một bước tiến đáng kể, trở thành trụ cột cho tương lai của ngành xây dựng và chuỗi cung ứng. Để chuyển đổi ngành xây dựng thành một lĩnh vực mà người trẻ có thể yên tâm gắn bó lâu dài, việc phổ cập và tuân thủ các quy tắc mới trong toàn ngành là điều không thể thiếu.
Đảm bảo đầu tư có kế hoạch trong ngân sách chính thức
Ở chiều ngược lại, khối lượng phát hành công trình công cộng thực tế vẫn tiếp tục ở mức nghiêm trọng. Mặc dù ngân sách bổ sung có tăng so với năm trước, nhưng khi điều chỉnh theo chỉ số giảm phát, thì khối lượng công việc thực tế lại giảm. Tại các địa phương, sự sụt giảm công việc đặc biệt nghiêm trọng, đẩy các doanh nghiệp xây dựng khu vực – lực lượng bảo vệ tuyến đầu – vào tình thế khó khăn.
Trọng tâm tiếp theo sẽ là ngân sách chính thức năm tài khóa 2026, trong bối cảnh cần khẩn trương chuẩn bị cho các thảm họa quy mô lớn như động đất rãnh Nankai hay động đất trực tiếp dưới vùng đô thị Tokyo. Những khoản đầu tư có kế hoạch để ứng phó với các rủi ro này chỉ có thể được đảm bảo thông qua ngân sách chính thức, chứ không thể phụ thuộc vào ngân sách bổ sung. Do đó, việc đảm bảo nguồn vốn tương xứng với Kế hoạch trung hạn thực hiện lần thứ nhất về tăng cường khả năng chống chịu quốc gia là điều không thể thiếu.
Chính phủ đang đề xướng chính sách “Tăng cường khả năng chống chịu quốc gia thời Reiwa” nhằm bảo vệ sinh mạng, tài sản và hệ thống kinh tế – xã hội trước các thảm họa thiên nhiên quy mô lớn, song quy mô ngân sách bổ sung hiện nay chưa đủ đáp ứng yêu cầu. Kế hoạch trung hạn thực hiện được thiết kế với quy mô hơn 20 nghìn tỷ yên trong 5 năm, nhưng vẫn chưa đạt mức 25 nghìn tỷ yên mà ngành xây dựng đã kiến nghị. Nếu chỉ tiếp tục theo cách làm hiện nay, có nguy cơ không thể bảo vệ đầy đủ lãnh thổ Nhật Bản.
Hơn nữa, xét trên xu hướng dài hạn, đầu tư xây dựng đã bị suy giảm về thực chất. Phần thiếu hụt này cần được bù đắp bằng ngân sách chính thức, và ngay từ năm đầu tiên của kế hoạch trung hạn, cần hiện thực hóa mức đầu tư tương xứng với quy mô kế hoạch.
Cải thiện chế độ đãi ngộ để trở thành ngành nghề hấp dẫn
Vấn đề thiếu hụt lao động ngày càng trở nên nghiêm trọng. Các nỗ lực nâng cao năng suất như ứng dụng AI, robot, giảm hồ sơ giấy tờ, mở rộng giám sát từ xa đang được triển khai. Tuy nhiên, chỉ riêng việc tiết kiệm lao động là không đủ, mà cải thiện môi trường làm việc là điều bắt buộc.
Ngành xây dựng hiện là một trong những lĩnh vực đang bị giới trẻ né tránh. Nếu không cải thiện các điều kiện cơ bản như chế độ nghỉ phép, đãi ngộ, chi trả trợ cấp hưu trí phù hợp để đảm bảo an tâm khi về già, thì việc đảm bảo lực lượng lao động kế thừa sẽ rất khó khăn. Việc ngày thứ Bảy chưa thể đóng công trường trên diện rộng có nguyên nhân từ cơ cấu tiền lương của lao động kỹ năng. Phổ cập chi phí lao động tiêu chuẩn là một trong những giải pháp then chốt để giải quyết bài toán nhân lực.
Lao động nước ngoài cũng đã trở thành lực lượng không thể thiếu tại các công trường. Có những công trường mà tỷ lệ lao động nước ngoài vượt quá 20%, và việc xây dựng cơ chế đảm bảo đãi ngộ phù hợp là nhiệm vụ cấp bách. Quan niệm coi lao động nước ngoài là nguồn nhân lực giá rẻ không còn phù hợp. Cần xây dựng môi trường tiếp nhận dựa trên nguyên tắc đối xử ngang bằng hoặc cao hơn lao động Nhật Bản.
Việc Luật Xây dựng sửa đổi chính thức có hiệu lực toàn diện từ tháng 12 năm 2025 đã thúc đẩy việc phản ánh đúng chi phí lao động tiêu chuẩn và minh bạch hóa quan hệ hợp đồng. Trong lĩnh vực công trình tư nhân, xu hướng sử dụng hợp đồng tiêu chuẩn cũng đang lan rộng. Nếu những thay đổi này dẫn tới cải thiện thực chất về đãi ngộ trên toàn ngành, thì ngành xây dựng hoàn toàn có thể trở thành một lựa chọn nghề nghiệp hấp dẫn đối với giới trẻ.
Xây dựng quan hệ công bằng trên toàn chuỗi cung ứng
Dưới Tầm nhìn dài hạn mới được xây dựng vào tháng 7 năm 2025, hướng tới hiện thực hóa “4K mới” (Thu nhập – Nghỉ ngơi – Hy vọng – Hình ảnh đẹp), Nikkenren đang nỗ lực chuyển đổi ngành xây dựng sang một mô hình bền vững. Chủ tịch Miyamoto bày tỏ mong muốn giới trẻ có thể bước vào ngành với ước mơ và hy vọng.
Trong giai đoạn tới, cần phải xem xét lại toàn diện các yếu tố như hợp đồng, tuyển dụng, thanh toán và phương thức làm việc, từ đó xây dựng mối quan hệ công bằng trên toàn bộ chuỗi cung ứng. Thời điểm hiện tại – khi ngành đang ở giữa quá trình cải cách – chính là cơ hội để ngành xây dựng bước lên quỹ đạo tăng trưởng hướng tới tương lai, và cùng nhau vẽ nên hình ảnh một ngành công nghiệp tốt đẹp hơn.
Tầm nhìn dài hạn thúc đẩy thay đổi nhận thức và hành động của cả bên đặt hàng và bên nhận thầu
Trong “Tầm nhìn dài hạn ngành xây dựng 2.0” hướng tới năm 2050, Nikkenren đặt mục tiêu nâng cao năng suất, đảm bảo nguồn nhân lực và hiện thực hóa “4K mới”. Đặc biệt, đối với vấn đề hợp đồng, trọng tâm được đặt vào việc xây dựng mối quan hệ cùng có lợi (win-win) trong toàn ngành và chuỗi cung ứng.
Đây là một chủ đề quan trọng nhằm thay đổi những tập quán mang tính “nhận thầu trong thế yếu” đã tồn tại lâu năm, đồng thời đòi hỏi sự thấu hiểu về chuyển giá cũng như cải thiện mối quan hệ với chủ đầu tư. Việc xây dựng mối quan hệ mà cả nhà thầu chính và nhà thầu phụ đều có thể chấp nhận được sẽ là bài toán then chốt của ngành trong thời gian tới.
Trong bối cảnh giá vật liệu tăng cao và thiếu hụt lao động kéo dài, việc chuyển giá phù hợp không được thực hiện đầy đủ đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới hoạt động của các doanh nghiệp vừa, nhỏ và các đối tác hợp tác. Để đảm bảo tính bền vững của toàn ngành, việc hiện thực hóa “cùng hưởng lợi” là điều không thể thiếu.
Hiện nay, trong hợp đồng xây dựng, tính bình đẳng giữa bên đặt hàng và bên nhận thầu vẫn chưa được đảm bảo đầy đủ. Theo dữ liệu do Nikkenren công bố, chỉ có 49% các trường hợp tiến hành thương lượng điều chỉnh hợp đồng liên quan đến chi phí vật liệu và nhân công tăng, và ngay cả khi có thương lượng, chỉ 21% yêu cầu được chấp thuận hoàn toàn. Việc chậm trễ trong chuyển giá đang ảnh hưởng trực tiếp đến cải thiện tiền lương của lao động kỹ năng, trở thành rào cản đối với việc đảm bảo nguồn nhân lực.
Nikkenren kêu gọi các cơ quan nhà nước và chính quyền địa phương thực hiện triệt để các điều khoản hợp đồng tiêu chuẩn và linh hoạt rà soát lại hệ thống đấu thầu – hợp đồng. Để hiện thực hóa cải cách phương thức làm việc, chuyển giá phù hợp và nâng cao năng suất, các chủ đầu tư công cần đóng vai trò hình mẫu cho khu vực tư nhân.
Tầm nhìn dài hạn chỉ ra định hướng tăng trưởng và cải cách cho tương lai của ngành xây dựng. Bằng việc xóa bỏ tính đơn phương đã tồn tại như một tập quán lâu năm, tầm nhìn này thúc đẩy sự thay đổi nhận thức và hành vi của cả bên đặt hàng và bên nhận thầu, trở thành kim chỉ nam chung soi đường cho các bên liên quan. Thông qua các hoạt động như nâng cao năng lực hiểu biết về hợp đồng, tuyên bố tuân thủ pháp luật, và hỗ trợ doanh nghiệp hợp tác, Nikkenren hướng tới việc cải cách nhận thức và cấu trúc của toàn ngành xây dựng.
