Nghịch lý của nhiên liệu bền vững: Khi "xanh" chưa đủ để tồn tại

Ngày 23 tháng 8 năm 2026
Bùi Văn Hợi, Kỹ sư Hạ tầng thâm niên

1. Một tỉ lệ nhỏ bé trong đại dương nhiên liệu hóa thạch

Năm 2026 đánh dấu một cột mốc đáng chú ý: sản lượng nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) toàn cầu đạt khoảng 2,4 triệu tấn, tăng 26% so với năm trước. Con số này nghe có vẻ ấn tượng, nhưng chỉ chiếm vỏn vẹn 0,8% tổng lượng nhiên liệu máy bay tiêu thụ trên toàn thế giới. Nghĩa là trong mỗi 100 lít nhiên liệu đốt trong động cơ máy bay, chưa đến 1 lít là bền vững.

Tỉ trọng tương tự cũng xuất hiện trong lĩnh vực vận tải biển, khi ước tính có tới 95% tàu thuyền vẫn sử dụng nhiên liệu hóa thạch truyền thống. Con số này cho thấy khoảng cách khổng lồ giữa tham vọng và hiện thực.

2. Nghịch lý chi phí: Khi giá thành là rào cản tử thần

Câu hỏi đặt ra: Tại sao nhiên liệu bền vững chỉ chiếm một phần nhỏ như vậy? Câu trả lời nằm ở chi phí sản xuất và giá thành quá cao.

Giá nhiên liệu bền vững đang ở mức đáng báo động:

• SAF tại Tây Bắc Âu, thị trường tiêu thụ lớn nhất, được dự báo ở mức trung bình 2.746 USD/tấn trong năm tới.

• HVO (dầu thực vật hydro hóa) cho vận tải đường thủy nội địa đã tăng vọt lên tới 1.400 EUR/1.000 lít vào năm 2026, gần gấp ba lần so với dầu diesel thông thường.

• Nhiên liệu tổng hợp (e-fuel) sản xuất từ CO₂ và hydro tái tạo có chi phí sản xuất lên tới 7,24 EUR/kg (tương đương 9,05 EUR/L), phần lớn chi phí đến từ hydro (chiếm khoảng 88% tổng chi phí).

Với mức giá này, nhà vận hành phương tiện khó có thể duy trì lợi nhuận nếu sử dụng nhiên liệu bền vững. Họ buộc phải tăng giá cước vận tải, và người tiêu dùng cuối cùng là người chịu thiệt hại. Ngành hàng không và vận tải biển vẫn đang tìm kiếm mô hình kinh tế khả thi để có thể sử dụng nhiên liệu xanh mà không làm giá cước tăng quá cao.

3. Những vụ phá sản: Hậu quả của mô hình kinh doanh không bền vững

Nghịch lý lớn nhất của ngành nhiên liệu bền vững thể hiện qua những vụ phá sản, mà điển hình là trường hợp của Liquid Wind.

Ngày 11 tháng 5 năm 2026, nhà phát triển e-methanol hàng đầu Thụy Điển tuyên bố phá sản. Liquid Wind đã phát triển các dự án e-methanol quy mô lớn ở nhiều thành phố Thụy Điển và hợp tác với các tập đoàn năng lượng hàng đầu thế giới như Ørsted, Uniper, Siemens Energy. Một trong những dự án nổi bật nhất, FlagshipONE tại Örnsköldsvik, được mô tả là nhà máy e-methanol xanh thương mại đầu tiên tại châu Âu đạt quyết định đầu tư cuối cùng. Công ty đã đầu tư hàng tỷ krona Thụy Điển vào các nhà máy sản xuất.

Nguyên nhân phá sản đến từ sự kết hợp của nhiều yếu tố: áp lực tài chính, chi phí tăng cao, nguồn cầu dài hạn không chắc chắn, và khó khăn trong việc huy động vốn cho các dự án có quy mô lớn và chưa tạo ra doanh thu. Mô hình kinh doanh của Liquid Wind dựa trên việc phát triển các nhà máy sản xuất e-nhiên liệu tiêu chuẩn hóa, nhưng thực tế cho thấy các dự án cần vốn bền vững, năng lượng sạch giá rẻ, nguồn CO₂ đáng tin cậy, hợp đồng mua bán dài hạn và một con đường khả thi để vượt qua các rào cản pháp lý.

4. Khi làm ăn không thuận lợi, khó khăn tài chính chất chồng dẫn đến phá sản – Đâu còn bền vững?

Chính xác. Một ngành công nghiệp không thể tồn tại về mặt tài chính thì không thể gọi là bền vững. Bền vững, theo định nghĩa, là "có thể duy trì lâu dài". Khi các công ty nhiên liệu bền vững phá sản vì không bán được hàng ở quy mô lớn, mô hình này đang tự đánh mất chính bản chất của nó.

Nghịch lý của nhiên liệu bền vững là: nó cần quy mô lớn để giảm chi phí, nhưng chi phí cao khiến nó không thể đạt được quy mô lớn. Nó cần đầu tư dài hạn, nhưng rủi ro tài chính lại khiến các nhà đầu tư e ngại. Nó cần sự hỗ trợ từ chính sách, nhưng các chính sách hiện tại vẫn chưa đủ mạnh để bù đắp khoảng cách giá.

Không chỉ Liquid Wind, nhiều dự án nhiên liệu bền vững khác cũng đang đối mặt với nguy cơ phá sản hoặc phải tạm dừng. Nguyên nhân chung đều xoay quanh vấn đề tài chính: chi phí sản xuất cao, khó cạnh tranh với nhiên liệu hóa thạch, và thiếu các hợp đồng mua bán dài hạn đủ lớn để đảm bảo dòng tiền.

5. Bền vững là phải tồn tại lâu dài

Nếu không giải quyết được nghịch lý này, nhiên liệu bền vững sẽ mãi chỉ là một câu chuyện đẹp trên giấy, chứ không phải là một giải pháp thực tế cho quá trình chuyển đổi năng lượng. Như câu hỏi từ các nhà phân tích: con đường này đang chống lại các định luật nhiệt động lực học và chi phí quá cao. Nếu bạn sẵn sàng trả 10 euro cho một lít xăng, hãy đầu tư vào nó, nhưng nó sẽ khiến việc di chuyển đắt đỏ hơn bất kỳ lựa chọn thay thế nào khác.

Để thực sự bền vững, ngành nhiên liệu bền vững cần:

• Giảm chi phí sản xuất thông qua đổi mới công nghệ và kinh tế nhờ quy mô.

• Có các chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ chính phủ, như thuế carbon hoặc quỹ đầu tư.

• Xây dựng các hợp đồng mua bán dài hạn để tạo sự ổn định cho nhà sản xuất.

• Phát triển các mô hình kinh doanh linh hoạt hơn, không phụ thuộc quá nhiều vào một nguồn vốn duy nhất.

Nhiên liệu bền vững đang đứng trước thử thách sống còn: chứng minh tính bền vững về kinh tế, nếu không, nó sẽ không bao giờ bền vững theo đúng nghĩa của từ này.

Tham khảo

• Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) dự báo sản lượng SAF toàn cầu năm 2026 đạt khoảng 2,4 triệu tấn, tăng hơn 25% so với năm 2025. Tuy nhiên, con số này chỉ chiếm chưa đến 1% (cụ thể là 0,8%) tổng lượng nhiên liệu máy bay tiêu thụ trên toàn thế giới. IATA nhận định đây tiếp tục là một năm đáng thất vọng đối với sản xuất SAF, với mức sản lượng vẫn ở mức rất thấp so với nhu cầu và các mục tiêu khử carbon.

• Theo phân tích của BloombergNEF, giá SAF tại Tây Bắc Âu, thị trường tiêu thụ lớn nhất, được dự báo ở mức trung bình 2.746 USD/tấn trong năm 2026. Nhiên liệu HVO (dầu thực vật hydro hóa) cho vận tải đường thủy nội địa đã tăng vọt lên tới 1.400 EUR/1.000 lít vào năm 2026, gần gấp ba lần so với dầu diesel thông thường, dẫn đến một số doanh nghiệp phải quay trở lại sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

• Các nghiên cứu học thuật cũng xác nhận thách thức chi phí của nhiên liệu tổng hợp. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Energy chỉ ra rằng sản xuất e-SAF đòi hỏi chi phí và năng lượng điện rất lớn, khiến giá thành cao và khó cạnh tranh với nhiên liệu hóa thạch. Nghiên cứu trên ScienceDirect về e-methanol cho hàng hải cũng khẳng định chi phí sản xuất cao, phụ thuộc nhiều vào giá điện và hiệu suất điện phân, và thương mại hóa chỉ khả thi khi thị trường chấp nhận trả thêm chi phí cho sản phẩm trung hòa carbon.

• Ngày 11 tháng 5 năm 2026, Liquid Wind, nhà phát triển e-methanol hàng đầu Thụy Điển, tuyên bố phá sản. Công ty đã phát triển các dự án e-methanol quy mô lớn ở nhiều thành phố Thụy Điển và hợp tác với các tập đoàn năng lượng hàng đầu như Ørsted, Uniper, Siemens Energy. Nguyên nhân phá sản đến từ áp lực tài chính, chi phí tăng cao, sự không chắc chắn về nguồn cầu, và khó khăn trong huy động vốn cho các dự án lớn, cần nhiều vốn và chưa tạo ra doanh thu.

• Sự phá sản của Liquid Wind là một ví dụ cụ thể cho thấy mâu thuẫn cốt lõi: các dự án nhiên liệu bền vững cần quy mô lớn và vốn bền vững để giảm chi phí, nhưng chi phí cao và rủi ro thị trường lại ngăn cản họ đạt được quy mô đó.