Kiểm soát lũ tổng hợp lưu vực Neyagawa: Từ vùng ngập lụt triền miên đến khả năng chống chịu bền vững
Osaka, Nhật Bản – tháng 1 năm 2026
Trong những năm gần đây, mưa lớn cục bộ với cường độ cao đã gây ra thiệt hại lũ lụt nghiêm trọng trên khắp Nhật Bản, cho thấy các biện pháp phòng chống lũ truyền thống không còn đủ sức ứng phó. Thay vào đó, một cách tiếp cận mới – kiểm soát lũ tổng hợp trên toàn lưu vực – đang được thúc đẩy, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý sông ngòi, hệ thống thoát nước và chính quyền địa phương.
Nằm ở phía đông tỉnh Osaka, lưu vực Neyagawa là một trong những khu vực tiên phong của Nhật Bản trong việc triển khai mô hình này. Từ năm 1984, Chính phủ Nhật Bản, tỉnh Osaka và 11 thành phố trong lưu vực đã thành lập Ủy ban Lưu vực Neyagawa, từng bước thúc đẩy cải tạo sông, hệ thống cống thoát nước và các biện pháp điều tiết nước tiên tiến nhằm phục hồi chức năng trữ và giữ nước vốn đã bị suy giảm do đô thị hóa nhanh chóng.
Các bước so le
Trục thả
Thử nghiệm tái tạo tỷ lệ (tỷ lệ 1/20)
Minh họa mô hình phân tích ngập lụt
Lưu vực thấp trũng và thách thức lịch sử
Lưu vực Neyagawa có diện tích khoảng 268 km², dân số khoảng 2,75 triệu người, bao gồm Osaka, Moriguchi, Hirakata và 9 thành phố khác. Ba phần tư diện tích lưu vực nằm ở cao độ thấp hơn mực nước sông, khiến nước mưa không thể tự nhiên chảy ra sông mà phải được bơm cưỡng bức thông qua hệ thống cống, với điểm xả duy nhất tại Kyobashi.
Quá trình đô thị hóa từ cuối những năm 1950 đã làm mất đi các cánh đồng lúa và đất nông nghiệp từng đóng vai trò như “bể chứa tự nhiên”, khiến khu vực này phải đối mặt với lũ nội đô kéo dài hàng thế kỷ. Dù các kế hoạch cải tạo sông đã được triển khai từ năm 1954 và mở rộng vào các thập niên sau đó, trận lũ năm 1982 khiến khoảng 34.000 ngôi nhà bị ngập tầng hầm đã phơi bày giới hạn của cách tiếp cận chỉ dựa vào sông ngòi.
Chuyển sang kiểm soát lũ tổng hợp
Sự kiện năm 1982 trở thành bước ngoặt, thúc đẩy việc kết nối quản lý sông, cống thoát nước và chính quyền đô thị thành một hệ thống thống nhất. Ông Ken Saito, kỹ sư kỳ cựu của Nhóm Kỹ thuật Sông NEWJEC, người đã tham gia dự án từ năm 1984, cho biết đây là thời điểm kiểm soát lũ tổng hợp chính thức được hình thành tại Neyagawa.
Trọng tâm của kế hoạch là hai tuyến kênh phân lũ ngầm quy mô lớn ở phía bắc và phía nam, với tổng chiều dài hàng chục kilomet, được xây dựng dưới lòng đất đô thị nhằm tránh giải phóng mặt bằng. Việc xử lý chênh cao tới 30 mét tại các giếng thu nước đặt ra thách thức kỹ thuật lớn, dẫn tới việc phát triển các cấu trúc giếng giảm năng lượng độc đáo, được kiểm chứng bằng mô hình thủy lực và sau đó nhận giải thưởng kỹ thuật của Hiệp hội Kỹ sư Xây dựng Nhật Bản khu vực Kansai.
Hài hòa kỹ thuật với tự nhiên
Bên cạnh các công trình lớn, nhiều thí nghiệm mô hình đã được thực hiện để tối ưu hóa giải pháp “tự nhiên nhất có thể”. Điển hình là thí nghiệm năm 1995 tại trung lưu sông Onchigawa, nơi phương án phân tán dòng chảy vào ba hồ điều tiết thông qua điều chỉnh cao độ tràn, không cần cổng van cơ khí, đã được lựa chọn. Theo ông Saito, việc loại bỏ cổng van không chỉ hiệu quả mà còn mang lại giá trị thẩm mỹ, giúp công trình hòa nhập với cảnh quan và cộng đồng.
Phối hợp liên chính quyền và quản lý vận hành
Kiểm soát lũ tổng hợp không dừng lại ở xây dựng công trình. Ông Naoya Masuda, phụ trách xây dựng quy tắc vận hành bơm thoát nước, nhấn mạnh thách thức lớn nhất là cân bằng lợi ích giữa các đô thị trong lưu vực. Việc hạn chế bơm tại một thành phố có thể giúp ngăn vỡ đê ở nơi khác, nhưng lại làm gia tăng nguy cơ ngập cục bộ.
Sau một thập kỷ đối thoại liên tục (2003–2013), các quy tắc vận hành chung đã được thiết lập, dựa trên sự đồng thuận và công bằng giữa 11 thành phố, đặt nền tảng cho khả năng ứng phó khi mưa vượt quá tiêu chuẩn thiết kế.
Phân tích dòng chảy và tầm nhìn dài hạn
Năm 2010, khi ngân sách công ngày càng hạn hẹp, tỉnh Osaka bắt đầu rà soát kế hoạch cải tạo sông cho 30 năm tiếp theo. Nhóm Kỹ thuật Sông NEWJEC đã phát triển mô hình phân tích ngập lụt cực kỳ phức tạp, tích hợp mưa, sông, mặt đất và mạng lưới cống. Sau sáu tháng phân tích, nhóm đã đưa ra cách tiếp cận mới: ưu tiên ngăn ngập ngoài đê trước, sau đó mới xử lý ngập trong đê – một logic giúp các biện pháp trở nên rõ ràng và khả thi hơn.
Kết quả là Kế hoạch Phát triển Sông khối Neyagawa được công bố năm 2015, định hướng các cải thiện trong ba thập kỷ tiếp theo.
Hướng tới lưu vực chống chịu lũ
Sau hơn 40 năm triển khai, lưu vực Neyagawa đã đạt được những bước tiến đáng kể. Trong những năm gần đây, không còn xuất hiện tình trạng ngập trên toàn lưu vực. Dù các điều chỉnh vẫn cần được thực hiện khi các tuyến kênh ngầm hoàn thành, Neyagawa đang dần chuyển mình từ một “điểm nóng lũ lụt” thành lưu vực có khả năng chống chịu cao, minh chứng cho sức mạnh của cách tiếp cận kiểm soát lũ tổng hợp và sự hợp tác dài hạn giữa con người, kỹ thuật và thiên nhiên.
