Khởi động “chi phí lao động tiêu chuẩn” – cơ hội tháo gỡ những bất cập của cơ chế cũ
Ngày 23/1/2026
Ông Araki Suy ngẫm về các cuộc thảo luận tại Nhóm làm việc của Hội đồng Xây dựng Trung ương
Sau khi Luật Kinh doanh xây dựng sửa đổi được thông qua, Nhóm công tác (WG) thuộc Hội đồng Thẩm định Ngành Xây dựng Trung ương Nhật Bản (Chuken-shin) đã tiến hành 11 phiên thảo luận xoay quanh việc xây dựng và vận hành “Tiêu chuẩn chi phí lao động”. Phần lớn thời gian được dành cho các biện pháp bảo đảm tính thực thi ở khâu hợp đồng và thanh toán.
Ông Arai Raita, Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng tỉnh Okayama, tham gia WG với tư cách đại diện cho nhà thầu chính, cho rằng nếu không nhìn thẳng vào những bất cập của các chế độ hiện hành, các lý luận mang tính hình thức sẽ dễ tách rời thực tế công trường. Các cuộc thảo luận trong WG đã trở thành chất xúc tác mở đường cho việc cải cách những cơ chế vốn lâu nay chưa được đụng tới.
Một vấn đề được ông Arai nhiều lần nêu ra là “định mức lao động”. Theo quy định, các giá trị chuẩn của chi phí lao động theo từng loại công việc về nguyên tắc dựa trên định mức tiêu chuẩn áp dụng cho các công trình do Bộ Đất đai, Hạ tầng, Giao thông và Du lịch (MLIT) trực tiếp quản lý. Tuy nhiên, đối với các công trình quy mô nhỏ – vốn không phải đối tượng giả định của các định mức này – chi phí nhân công thường cao hơn, khiến việc áp dụng máy móc trở nên thiếu thực tế. Đây là khó khăn kéo dài đối với các doanh nghiệp xây dựng địa phương, đặc biệt trong các dự án do chính quyền địa phương phát hành.
Dù vậy, nhiều chính quyền địa phương vẫn ngần ngại xây dựng định mức riêng. Theo khảo sát của MLIT đối với 67 tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương, trong số 34 địa phương chưa có định mức độc lập, một nửa lo ngại sẽ bị Cơ quan Kiểm toán Nhà nước chỉ trích nếu tự đặt ra tiêu chuẩn. MLIT dự kiến trong năm tài khóa sẽ tổng hợp các mô hình tốt để phổ biến rộng rãi, qua đó tạo điều kiện để chi phí lao động tiêu chuẩn được vận dụng linh hoạt hơn, nhất là với các công trình quy mô nhỏ.
Cải cách cơ chế đấu thầu công trình công cũng là chủ đề được nhấn mạnh. Theo ông Arai, khi tỷ lệ trúng thầu chi phối mạnh, việc đảm bảo chi phí lao động được phân bổ đầy đủ là rất khó. MLIT cũng thừa nhận thực trạng nhiều hồ sơ mời thầu vẫn dựa vào số liệu quá khứ thay vì ước tính phù hợp chi phí lao động thực tế, và cho biết sẽ tiếp tục rà soát, điều chỉnh cơ chế này.
Ông Arai đồng thời chỉ ra sự khác biệt căn bản giữa thị trường công trình công và công trình tư nhân. Trong lĩnh vực tư nhân, cạnh tranh không bắt đầu từ đấu thầu mà từ quá trình dài xây dựng chiến lược, tạo khác biệt và giành được hợp đồng chỉ định. Dù chịu áp lực giá, nhà thầu vẫn cần tránh việc đẩy gánh nặng xuống các nhà thầu phụ yếu thế hơn, bảo đảm “không để nhà thầu phụ phải chịu thiệt”.
Việc áp dụng chi phí lao động tiêu chuẩn như một “luật chơi” được kỳ vọng sẽ mang lại hiệu quả nhất định. Tuy nhiên, song song với đó là bài toán xây dựng chuẩn mực đạo đức chung cho toàn ngành, nhằm duy trì cạnh tranh lành mạnh và hướng tới một ngành xây dựng bền vững, đủ sức thu hút và giữ chân nguồn nhân lực.
