EU ETS bước vào giai đoạn tái thiết công nghiệp: “Cap-and-Invest” có phải là tương lai của châu Âu?
19/05/2026
Annie Nguyễn
Một bài phát biểu và phân tích chính sách cấp cao về tương lai của Hệ thống mua bán phát thải EU (EU ETS) đang thu hút sự chú ý trong giới năng lượng – công nghiệp châu Âu, khi vấn đề không còn chỉ xoay quanh giảm phát thải, mà chuyển sang câu hỏi lớn hơn: làm thế nào để công nghiệp hóa quá trình khử carbon mà không làm suy yếu nền công nghiệp châu Âu.
Người đưa ra quan điểm trung tâm là ông Jorgo Chatzimarkakis, Tổng giám đốc tổ chức Hydrogen Europe, người từng là nghị sĩ Nghị viện châu Âu giai đoạn 2004–2014 và tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành những năm đầu của EU ETS.
Ông cho rằng ETS hiện đã vượt ra khỏi vai trò một cơ chế thị trường carbon thuần túy, và đang tiến hóa thành một công cụ kết hợp giữa chính sách khí hậu, chính sách công nghiệp và an ninh kinh tế.
Từ “thử nghiệm thị trường carbon” đến nền tảng công nghiệp hóa khử carbon
Theo phân tích của ông Chatzimarkakis, EU ETS trong giai đoạn đầu (từ 2005) từng được xem là một cơ chế thử nghiệm, tập trung vào:
- Định giá carbon thông qua thị trường
- Kiểm soát phát thải theo hạn ngạch
- Giảm nguy cơ “carbon leakage” (rò rỉ phát thải sang bên ngoài EU)
- Tạo tín hiệu giá dài hạn cho đầu tư công nghiệp
Trong suốt hai thập kỷ, hệ thống này đã được mở rộng thông qua nhiều cải cách quan trọng như:
- Cơ chế đấu giá quyền phát thải
- Hệ thống phân bổ miễn phí có điều kiện
- Cơ chế ổn định thị trường (Market Stability Reserve)
- Thắt chặt lộ trình giảm hạn ngạch phát thải
Tuy nhiên, theo ông Chatzimarkakis, giai đoạn hiện nay đánh dấu một bước ngoặt: EU không còn tranh luận về “có giảm phát thải hay không”, mà là “giảm phát thải bằng cách nào để không phá vỡ nền công nghiệp”.
Bài toán trung tâm: công nghiệp hóa quá trình khử carbon
Ông nhấn mạnh rằng các ngành công nghiệp nặng như thép, hóa chất, phân bón, hàng hải và hàng không đang trở thành tâm điểm của quá trình chuyển đổi.
Các tập đoàn lớn như:
- thyssenkrupp Steel
- Salzgitter AG
- Saarstahl AG
đã triển khai các dự án chuyển đổi quy mô hàng tỷ euro như:
- SALCOS® (Salzgitter)
- Carbon2Chem® (thyssenkrupp)
- các chương trình “Power4Steel” và lò luyện thép xanh dựa trên hydro
Các dự án này không còn mang tính thử nghiệm, mà đã bước vào giai đoạn:
- ký hợp đồng cung ứng
- huy động vốn quy mô lớn
- xây dựng nhà máy
- ký thỏa thuận mua hydro dài hạn
Theo ông Chatzimarkakis, điều này đồng nghĩa “điểm không quay lại đã bị vượt qua”.
Rủi ro lớn: ETS mạnh nhưng thiếu cầu thị trường
Một trong những cảnh báo quan trọng được đưa ra là nguy cơ mất cân đối giữa chính sách carbon và thị trường thực tế.
Nếu EU:
- làm yếu tín hiệu giá carbon của ETS
- nhưng không đồng thời tạo thị trường tiêu thụ sản phẩm xanh
thì có thể xảy ra kịch bản:
- công nghiệp châu Âu chịu chi phí chuyển đổi cao
- trong khi sản phẩm xanh được nhập khẩu từ bên ngoài (Trung Quốc, Ấn Độ, Trung Đông)
- dẫn đến suy giảm năng lực công nghiệp nội khối
Ông nhấn mạnh rằng đây không còn là câu chuyện khí hậu đơn thuần, mà là câu chuyện về chủ quyền công nghiệp châu Âu.
Đề xuất: “Convertible Allowances” và ETS chuyển sang Cap-and-Invest
Hydrogen Europe đề xuất một cơ chế mới gọi là “Convertible Allowances” (hạn ngạch chuyển đổi).
Cơ chế này nhằm:
- thưởng cho doanh nghiệp đầu tư thực sự vào khử carbon
- ưu tiên các dự án ký hợp đồng tiêu thụ hydro dài hạn
- hỗ trợ xây dựng chuỗi cung ứng sạch trong nội khối EU
- giảm rủi ro tài chính cho các dự án tiên phong
Theo ông Chatzimarkakis, đây không phải là phá bỏ ETS, mà là tiến hóa ETS.
ETS tương lai: từ “Cap-and-Trade” sang “Cap-and-Invest”
Ông lập luận rằng ETS cần chuyển từ:
- Cap-and-Trade (giới hạn và giao dịch)
sang - Cap-and-Invest (giới hạn và đầu tư)
Trong đó, ETS không chỉ tạo giá carbon, mà còn:
- kích hoạt thị trường tiêu thụ sản phẩm xanh
- hỗ trợ hạ tầng hydro
- tạo cơ chế tài chính giảm rủi ro đầu tư
- đồng bộ với CBAM và chính sách công nghiệp
Ông cũng nhấn mạnh vai trò của:
- thị trường đầu ra xanh (lead markets)
- hạ tầng hydro
- cải cách cấp phép
- và chính sách năng lượng giá hợp lý
Kết luận: vấn đề cốt lõi là “niềm tin”
Theo ông Chatzimarkakis, yếu tố quan trọng nhất không phải công nghệ, mà là niềm tin chính sách.
Doanh nghiệp đã đầu tư hàng tỷ euro dựa trên tín hiệu ETS. Nếu EU thay đổi cấu trúc giữa chừng mà không có cơ chế bảo vệ đầu ra, nguy cơ không chỉ là thất bại dự án, mà là mất luôn động lực đầu tư dài hạn.
Ông kết luận rằng:
- ETS phải tiếp tục tồn tại như trụ cột carbon pricing
- nhưng phải được mở rộng thành công cụ tái công nghiệp hóa châu Âu
- kết hợp với CBAM và chính sách thị trường xanh
Nếu làm đúng, châu Âu có thể vừa đạt net-zero vừa giữ được nền công nghiệp. Nếu không, quá trình khử carbon có thể đi kèm với phi công nghiệp hóa.
