Nhật Bản và “canh bạc hydrogen”: chiến lược chủ quyền năng lượng, không chỉ là khử carbon

Nhật Bản và “canh bạc hydrogen”: chiến lược chủ quyền năng lượng, không chỉ là khử carbon

09/05/2026
Annie Nguyễn

Theo The Economy, chiến lược hydrogen của Nhật Bản không thể được hiểu đơn thuần như một chính sách khí hậu hay công nghệ sạch. Thay vào đó, đây là một chiến lược cấp quốc gia mang tính “canh bạc chủ quyền năng lượng”, phản ánh vị thế dễ tổn thương của Nhật trong cấu trúc năng lượng toàn cầu và cạnh tranh công nghiệp mới giữa các cường quốc.

1. Nền tảng yếu: Nhật Bản phụ thuộc nhập khẩu năng lượng

Một trong những điểm xuất phát quan trọng nhất là mức tự chủ năng lượng chỉ khoảng 15,3% (năm tài chính 2023) – thấp nhất trong nhóm G7. Điều này có nghĩa phần lớn năng lượng vận hành nền kinh tế Nhật Bản đến từ nhập khẩu dầu, khí và than.

Trong bối cảnh đó, năng lượng không chỉ là câu chuyện môi trường mà là câu chuyện an ninh quốc gia và năng lực công nghiệp. Bất kỳ biến động địa chính trị nào cũng có thể tác động trực tiếp đến giá điện, sản xuất công nghiệp và chuỗi cung ứng nội địa.

2. Hydrogen không chỉ là công nghệ xanh mà là “đòn bẩy chiến lược”

Hydrogen được Nhật Bản coi là một giải pháp để giải quyết đồng thời ba vấn đề:

• Giảm phụ thuộc nhiên liệu nhập khẩu

• Xây dựng ngành công nghiệp mới trong nước

• Duy trì năng lực thiết kế và sản xuất hệ thống năng lượng

Chiến lược này bao gồm phát triển toàn bộ chuỗi giá trị:

• Sản xuất hydrogen (xanh, xanh lam, ammonia)

• Vận chuyển bằng tàu chuyên dụng

• Lưu trữ và phân phối

• Ứng dụng trong công nghiệp nặng, thép, hóa chất, điện lực, vận tải biển và hàng không

Nhật Bản đặt mục tiêu dài hạn khoảng:

• 3 triệu tấn hydrogen vào năm 2030

• 12 triệu tấn vào năm 2040

• 20 triệu tấn vào năm 2050 (bao gồm ammonia)

Đồng thời, hơn 15 nghìn tỷ yên được cam kết cho toàn bộ chuỗi hydrogen trong 15 năm.

3. Lý do sâu xa: lo ngại mất chuỗi cung ứng công nghệ sạch

Một điểm then chốt trong lập luận của Nhật là sự trỗi dậy của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng năng lượng sạch.

Hiện nay:

• Trung Quốc chi phối hơn 80% chuỗi sản xuất pin mặt trời toàn cầu

• Thị trường pin và vật liệu năng lượng cũng phụ thuộc lớn vào Trung Quốc và Hàn Quốc

Điều này khiến Nhật Bản đối mặt nguy cơ:

• “Nhập khẩu năng lượng sạch nhưng mất kiểm soát công nghệ”

• Trở thành người mua thụ động trong chuỗi giá trị tương lai

Vì vậy, hydrogen được xem như một cơ hội để:

• Tái xây dựng ngành công nghiệp năng lượng nội địa

• Xuất khẩu công nghệ (tàu vận chuyển hydrogen, fuel cell, turbine, hệ thống an toàn, ammonia logistics)

4. Tranh luận lớn: hydrogen hay điện mặt trời?

Các nhà phê bình cho rằng Nhật Bản đang “đặt cược sai” khi hydrogen:

• Đắt hơn nhiều so với điện mặt trời

• Phức tạp hơn trong lưu trữ và vận chuyển

• Chưa có thị trường tiêu thụ đủ lớn

Trong khi đó, điện mặt trời:

• Rẻ

• Triển khai nhanh

• Đã đạt quy mô toàn cầu (hơn 2,2 TW công suất)

Tuy nhiên, Nhật Bản không phủ nhận điều này. Thay vào đó, họ xem đây là lựa chọn giữa hai loại phụ thuộc:

• Solar → phụ thuộc Trung Quốc

• Hydrogen → phụ thuộc công nghệ nội địa nhưng chi phí cao hơn

Đây là cốt lõi của “bài toán chủ quyền”.

5. Giới hạn hạ tầng điện buộc phải tìm giải pháp khác

Hệ thống điện Nhật Bản có nhiều hạn chế:

• Chia tần số giữa Đông (50Hz) và Tây (60Hz)

• Địa hình núi phức tạp

• Khó mở rộng đường truyền điện nhanh

• Phát triển offshore wind chậm hơn kỳ vọng

Mục tiêu offshore wind:

• 10 GW vào 2030

• 30–45 GW vào 2040

Trong khi hiện tại mới khoảng 5 GW đang phát triển

Trong bối cảnh đó, hydrogen trở thành:

• Công cụ “né bottleneck lưới điện”

• Phương tiện vận chuyển năng lượng qua cảng biển

• Giải pháp lưu trữ dài hạn (seasonal storage)

6. Rủi ro: hydrogen có thể trở thành “cái bẫy chính sách”

Bài phân tích cảnh báo 3 rủi ro lớn:

(1) Lock-in nhiên liệu hóa thạch

• Nếu dùng hydrogen “xanh giả” hoặc ammonia đốt cùng than
  → có thể kéo dài sự tồn tại của than đá

(2) Thiếu thị trường thực

• Nhiều dự án hydrogen chưa có hợp đồng tiêu thụ dài hạn

• Khoảng cách lớn giữa “công bố dự án” và “FID”

(3) Hiệu suất thấp

• Hydrogen có thể mất năng lượng qua nhiều bước: sản xuất → hóa lỏng → vận chuyển → tái chuyển đổi

7. Kết luận: không phải chọn hydrogen hay solar, mà là phân bổ vai trò

Chiến lược tối ưu của Nhật Bản, theo phân tích, không phải chọn một trong hai mà là:

• Solar: nguồn điện chính, triển khai nhanh

• Wind & nuclear: nền tảng ổn định

• Grid upgrade: nâng hiệu quả hệ thống

• Hydrogen: chỉ dùng cho lĩnh vực không thể điện hóa

Các lĩnh vực phù hợp:

• Công nghiệp nhiệt độ cao

• Hàng không

• Vận tải biển

• Lưu trữ dài hạn

• Feedstock công nghiệp

Điểm quan trọng nhất:
Hydrogen không phải “giải pháp thay thế năng lượng”, mà là công cụ chiến lược có chọn lọc để bảo vệ chủ quyền công nghiệp và an ninh năng lượng.