Các cộng đồng ven biển gánh chịu hệ lụy từ bùng nổ LNG ở Thái Lan [Bài viết ý kiến]

Các cộng đồng ven biển gánh chịu hệ lụy từ bùng nổ LNG ở Thái Lan [Bài viết ý kiến]
 

Cuộc chạy đua của Thái Lan hướng tới mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050 đang dựa nhiều vào khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Nhưng các cộng đồng ven biển đang đặt câu hỏi: liệu con đường này có thực sự hỗ trợ một quá trình chuyển dịch năng lượng bền vững? Tại tỉnh Rayong, nơi hạ tầng LNG tập trung, người dân phải đối mặt với ô nhiễm, nguồn nước bị nhiễm bẩn và rủi ro sức khỏe, phơi bày những đánh đổi trong chiến lược năng lượng của Đông Nam Á hiện nay.

Tham vọng LNG của Thái Lan

Thái Lan cam kết nâng tỷ lệ điện từ năng lượng tái tạo từ 15% (tháng 4/2025) lên 74% vào năm 2050. Tuy nhiên, hiện nay quốc gia này vẫn là người tiêu thụ khí tự nhiên lớn nhất ASEAN, phụ thuộc vào LNG để đảm bảo điện năng. Khi trữ lượng từ Vịnh Thái Lan và Myanmar suy giảm, nguồn nhập khẩu LNG từ Trung Đông ngày càng tăng.

Khí tự nhiên thường được coi là “nhiên liệu chuyển tiếp”, sạch hơn than đá nhưng vẫn là nhiên liệu hóa thạch với tác động khí hậu nghiêm trọng. Quá trình khai thác, vận chuyển và sử dụng LNG phát thải khí methane—loại khí nhà kính có sức nóng gấp hơn 80 lần CO₂ trong vòng 20 năm.

Tác động tại Rayong

Rayong đã trở thành trung tâm LNG của Thái Lan, với hai cảng tiếp nhận LNG đang vận hành và kế hoạch xây dựng cảng LNG thứ ba tại Map Ta Phut vào năm 2029. Vốn đã có nhiều nhà máy nhiệt điện than và cơ sở hóa dầu, tỉnh này phải gánh chịu hậu quả môi trường từ sự phát triển công nghiệp.

Người dân đã phải chịu đựng tràn dầu, chất thải độc hại, ô nhiễm không khí và nước trong nhiều thập kỷ. Greenpeace Thái Lan ghi nhận tình trạng sức khỏe của ngư dân và nông dân suy giảm rõ rệt. Các nhà vận động cảnh báo rằng việc mở rộng LNG sẽ chỉ làm tình hình thêm trầm trọng.

Ngành du lịch của Rayong, từng hưởng lợi từ bờ biển đẹp, cũng đang bị đe dọa. Ô nhiễm đã phá hủy hệ sinh thái biển, sản lượng hải sản giảm mạnh, và du khách dần rời bỏ nơi đây. Mặc dù năm 2025 Rayong được Agoda bình chọn là điểm đến “du lịch chậm” hàng đầu châu Á, nhưng ngày càng nhiều du khách Thái chọn Pattaya, Trat hay Phuket thay vì Rayong.

Ô nhiễm và tác động sức khỏe

Các cảng LNG có thể gây hại cho môi trường từ khi xây dựng (làm xáo trộn hệ sinh thái biển) cho tới giai đoạn vận hành (nguy cơ rò rỉ methane). Tần suất tàu chở LNG gia tăng cũng kéo theo ô nhiễm tiếng ồn và nguy cơ nhiễm bẩn nguồn nước. Các nghiên cứu địa phương ghi nhận sự suy giảm về số lượng và kích thước của thủy sản; nhiều ngư dân phải bỏ nghề vì sản lượng quá thấp.

Về sức khỏe, Rayong ghi nhận tỷ lệ ung thư và bệnh hô hấp cao. Nhiệt điện khí thải ra PM2.5 và NO₂, được coi là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh. Người dân bị phơi nhiễm hóa chất độc hại hàng ngày, nhưng theo các chuyên gia, pháp luật Thái Lan không bắt buộc các doanh nghiệp công bố công khai khối lượng hóa chất độc thải ra môi trường—chỉ cần báo cáo nồng độ. Điều này khiến việc giám sát trở nên gần như bất khả thi.

Thách thức quản trị

Dù đã có những cuộc biểu tình và kiện tụng từ cộng đồng địa phương—một số vụ thắng kiện và buộc chính phủ phải thực hiện đánh giá tác động môi trường—Rayong vẫn tiếp tục đón thêm các dự án LNG mới, phần lớn được doanh nghiệp Trung Quốc và Nhật Bản hậu thuẫn. Tập đoàn nhà nước PTT cũng đang đẩy mạnh vai trò nhà kinh doanh LNG cho thị trường châu Á.

Các tổ chức xã hội dân sự chỉ trích Hành lang Kinh tế Phía Đông (EEC) vì quy định lỏng lẻo, khuyến khích công nghiệp phát triển bất chấp môi trường. Một số ý kiến kêu gọi xóa bỏ đặc quyền này để ngăn chặn làn sóng mở rộng nhiên liệu hóa thạch.

Chuyển hướng sang năng lượng tái tạo

Các nhà vận động cho rằng Thái Lan có thể bỏ qua LNG để chuyển thẳng từ than đá sang năng lượng tái tạo. Khu vực Đông Nam Á sở hữu nguồn lực phong phú: năng lượng mặt trời, gió, địa nhiệt và thủy điện.

Một số đề xuất chính sách bao gồm:

• Siết chặt quy định về methane đối với cả doanh nghiệp trong và ngoài nước.

• Ban hành luật Công khai phát thải và chuyển giao chất ô nhiễm, buộc doanh nghiệp báo cáo công khai khối lượng hóa chất xả thải.

• Ngừng xây dựng các nhà máy nhiên liệu hóa thạch mới tại Rayong và trên toàn quốc.

Như một nhà nghiên cứu đã thẳng thắn: “EEC cần dừng lại… và Thái Lan không nên có thêm đặc khu kinh tế nào nữa.”

Câu hỏi lớn

Việc mở rộng LNG có thể giúp Thái Lan duy trì an ninh năng lượng trong ngắn hạn, nhưng cũng đồng nghĩa với nguy cơ khóa chặt quốc gia trong sự phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch nhiều thập kỷ tới. Nếu chính phủ không sớm chuyển hướng mạnh mẽ sang năng lượng tái tạo, thì các cộng đồng ở Rayong sẽ tiếp tục phải trả giá cho một lộ trình chuyển dịch năng lượng chỉ hứa hẹn “sạch hơn” nhưng vẫn để lại những hệ lụy cũ.